آموزش مهارت دوست یابی به کودکان | راهنمای مربیان

دوست پیدا کردن برای بعضی کودکان به سادگی کنار هم بازی کردن نیست. کودک باید بداند چطور سر صحبت را با همسال خود باز کند، چطور وارد یک بازی شود، نوبت خود را رعایت کند و وقتی با دوستش اختلاف پیدا کرد، بدون دعوا درباره خواسته خود صحبت کند. این مهارت ها به مرور شکل می گیرند و می توان آنها را با تمرین و فعالیت های مناسب به کودک آموزش داد.

مربی مهد کودک و کلاس نقش مهمی در این مسیر دارد، چون بسیاری از موقعیت های واقعی ارتباط با همسالان در محیط آموزشی اتفاق می افتد. مربی می تواند با مشاهده رفتار کودکان، فعالیت های گروهی و بازی های هدفمند، فرصت تمرین مهارت دوست یابی را فراهم کند و به کودکانی که در برقراری ارتباط مشکل دارند، کمک بیشتری برساند.

مهارت دوست یابی در کودکان شامل چه چیزهایی است؟

مهارت دوست یابی فقط به این معنی نیست که کودک بتواند با یک کودک دیگر بازی کند. برای شکل گرفتن یک رابطه دوستانه، کودک به مجموعه ای از مهارت های اجتماعی و ارتباطی نیاز دارد. شروع گفت و گو، گوش دادن، همکاری، نوبت گرفتن، بیان احساسات و حل اختلاف از جمله مهارت هایی هستند که کودک به مرور در ارتباط با همسالان خود یاد می گیرد.

به نقل از سایت انجمن ملی آموزش کودکان خردسال (NAEYC):

مربیان می توانند با ایجاد فرصت برای تعامل کودکان، هدایت بازی، آموزش همکاری و کمک به کودکان برای حل اختلاف، به رشد مهارت های اجتماعی آنها کمک کنند. در این رویکرد، مهارت هایی مثل به اشتراک گذاشتن وسایل، نوبت گرفتن، گوش دادن به دیگران و بیان احساسات نیز به صورت عملی تمرین می شوند.

مربی لازم نیست همه این مهارت ها را در قالب آموزش مستقیم و طولانی به کودک توضیح دهد. بازی، قصه، فعالیت گروهی و موقعیت های روزمره کلاس، فرصت مناسبی برای تمرین این رفتارها هستند.

چرا آموزش مهارت دوست یابی به کودکان اهمیت دارد؟

کودکی که می تواند با همسالان خود ارتباط برقرار کند، معمولا راحت تر در فعالیت های گروهی شرکت می کند و برای بیان خواسته های خود راه های مناسب تری پیدا می کند. از طرف دیگر، بلد نبودن مهارت هایی مثل نوبت گرفتن، گوش دادن یا حل اختلاف ممکن است باعث شود کودک در بازی ها کنار گذاشته شود یا زودتر وارد درگیری شود.

آموزش مهارت دوست یابی به کودکان به این معنی نیست که همه کودکان باید اجتماعی و پرحرف باشند. هدف این است که هر کودک بتواند متناسب با شخصیت خود، ارتباط سالمی با دیگران برقرار کند و در موقعیت های اجتماعی احساس امنیت بیشتری داشته باشد.

مربی چگونه مهارت دوست یابی را به کودکان آموزش دهد؟

مربی می تواند آموزش را از موقعیت های ساده و روزمره شروع کند. لازم نیست برای هر مهارت یک جلسه جداگانه برگزار شود. رفتار مربی و نوع فعالیت هایی که در کلاس انتخاب می کند، بخش مهمی از این آموزش است.

الگوی خوبی برای ارتباط با دیگران باشید

کودکان بسیاری از رفتارهای اجتماعی را با مشاهده یاد می گیرند. وقتی مربی هنگام صحبت کردن با کودکان به آنها نگاه می کند، به حرفشان گوش می دهد، با احترام پاسخ می دهد و در زمان اختلاف آرام می ماند، همین رفتارها را به صورت عملی به آنها نشان می دهد.

کودکان را در گروه های کوچک قرار دهید

برای کودکی که در جمع بزرگ راحت نیست، فعالیت گروهی چهار یا پنج نفره ممکن است دشوار باشد. می توان فعالیت را ابتدا به دو یا سه کودک سپرد تا فرصت بیشتری برای صحبت کردن، همکاری و بازی مشترک داشته باشند.

جمله های ساده برای شروع دوستی یاد دهید

بعضی کودکان دوست دارند با دیگران بازی کنند اما نمی دانند چطور وارد بازی شوند. مربی می تواند چند جمله ساده را در قالب بازی با آنها تمرین کند.

• «می تونم باهات بازی کنم؟»
• «دوست داری با هم این رو بسازیم؟»
• «می خوای با هم نقاشی بکشیم؟»
• «بعد از تو نوبت منه؟»

هدف این نیست که کودک این جمله ها را حفظ کند، بلکه باید یاد بگیرد برای شروع ارتباط چه کاری می تواند انجام دهد.

نوبت گرفتن و همکاری را تمرین کنید

بازی هایی که یک وسیله مشترک دارند، برای تمرین نوبت گرفتن مناسب هستند. مربی می تواند قبل از شروع بازی، قانون ساده ای تعیین کند و هنگام رعایت نوبت، رفتار مناسب کودک را یادآوری و تقویت کند.

حل اختلاف را به کودک آموزش دهید

اگر دو کودک بر سر یک وسیله یا نوبت بازی اختلاف پیدا کردند، مربی نباید همیشه خودش راه حل را تعیین کند. بهتر است بعد از آرام شدن شرایط از آنها بپرسد هر کدام چه می خواهند و چه راهی می تواند به ادامه بازی کمک کند.

بازی برای آموزش مهارت دوست یابی به کودکان

بازی یکی از طبیعی ترین روش ها برای تمرین دوست یابی است، چون کودک در جریان بازی مجبور می شود با دیگران صحبت کند، نوبت بگیرد و برای ادامه فعالیت با هم همکاری کند.

بازی معرفی دو نفره

دو کودک کنار هم قرار می گیرند و هر کدام یک ویژگی ساده درباره خود می گویند. سپس مربی از آنها می خواهد یک شباهت بین خودشان پیدا کنند.

ساختن یک کاردستی مشترک

دو یا سه کودک باید یک کاردستی را با همکاری یکدیگر درست کنند. تقسیم وسایل و تصمیم گیری مشترک، مهارت همکاری و گفت و گو را تمرین می دهد.

بازی نوبتی

بازی هایی که هر کودک در یک نوبت کاری انجام می دهد، برای تمرین صبر و رعایت نوبت مناسب هستند.

داستان سازی گروهی

مربی یک داستان کوتاه را شروع می کند و هر کودک یک بخش به آن اضافه می کند. این بازی علاوه بر تقویت گفت و گو، گوش دادن به صحبت دیگران را هم تمرین می کند.

نقش بازی کردن

مربی موقعیت هایی مثل «می خواهم وارد بازی دوستم شوم» یا «با دوستم اختلاف پیدا کرده ام» را مطرح می کند و کودکان نقش های مختلف را اجرا می کنند.

مشکل دوست یابی در کودکان، چرا بعضی کودکان دوست پیدا نمی کنند؟

مشکل دوست یابی در کودکان می تواند دلایل مختلفی داشته باشد و همیشه به معنی وجود یک مشکل جدی نیست. بعضی کودکان خجالتی هستند و برای شروع ارتباط به زمان بیشتری نیاز دارند. بعضی دیگر نمی دانند چطور وارد بازی گروهی شوند یا چگونه گفت و گو را ادامه دهند.

اضطراب در جمع، تجربه طرد شدن، پرخاشگری، تکانشگری و تفاوت زیاد در علایق یا سبک بازی نیز ممکن است بر ارتباط کودک با همسالان تاثیر بگذارد. به همین دلیل بهتر است مربی قبل از نتیجه گیری، رفتار کودک را در موقعیت های مختلف مشاهده کند. ممکن است کودکی که در فعالیت گروهی صحبت نمی کند، در یک بازی دونفره ارتباط خوبی برقرار کند.

اگر کودک خجالتی است، مربی چه کار کند؟

کودک خجالتی معمولا با فشار آوردن برای صحبت کردن یا حضور در مرکز توجه، راحت تر نمی شود. بهتر است مربی از موقعیت های ساده تر شروع کند و به کودک فرصت دهد با یک همبازی مناسب ارتباط برقرار کند.

فعالیت های دونفره، بازی های کوتاه و مسئولیت های کوچک در کلاس می توانند به کودک کمک کنند احساس توانمندی بیشتری داشته باشد. بهتر است موفقیت های کوچک او نیز دیده شود. برای مثال وقتی کودک خودش از یک دوست درخواست بازی می کند، مربی می تواند همان رفتار را مشخصا مورد توجه قرار دهد.

وقتی کودک با دوستش اختلاف پیدا می کند، مربی چه کار کند؟

اختلاف بین کودکان در زمان بازی طبیعی است. مهم این است که کودک یاد بگیرد برای حل اختلاف فقط به گریه، قهر یا پرخاشگری متوسل نشود. مربی می تواند در زمان بروز اختلاف، به جای حل کردن مستقیم مشکل، مرحله به مرحله به کودکان کمک کند تا خودشان راه مناسب تری برای ادامه بازی پیدا کنند. برای این کار می توان این مراحل را دنبال کرد:

1. اگر درگیری شدید شد، ابتدا کودکان را از هم جدا کنید تا آرام شوند.
2. اجازه دهید هر دو کودک بدون قطع شدن، درباره اتفاق پیش آمده صحبت کنند.
3. مشخص کنید هر کودک چه می خواهد و دلیل ناراحتی او چیست.
4. به کودکان کمک کنید راه حلی پیدا کنند که برای هر دو قابل قبول باشد.
5. جمله یا رفتار مناسبی را که می توانند دفعه بعد استفاده کنند، با آنها تمرین کنید.

فرض کنید دو کودک همزمان یک اسباب بازی را می خواهند. مربی ابتدا در صورت نیاز آنها را از موقعیت درگیری دور می کند. سپس اجازه می دهد هر کودک کوتاه توضیح دهد چه می خواهد. بعد می توان درباره راه هایی مثل نوبتی بازی کردن، انتخاب وسیله دیگر یا انجام یک فعالیت مشترک صحبت کرد.

مربی بهتر است به جای اینکه همیشه بگوید «تو اشتباه کردی»، رفتار جایگزین را به کودک نشان دهد. مثلا کودک می تواند به جای کشیدن اسباب بازی از دست دوستش بگوید «وقتی کارت تمام شد، می توانم من بازی کنم؟»

آموزش دوست یابی به کودکان پیش دبستانی چه تفاوتی دارد؟

در سنین پیش دبستانی، آموزش دوست یابی بهتر است بیشتر از طریق بازی و تجربه انجام شود. کودکان این سن معمولا با فعالیت های کوتاه و قابل مشاهده بهتر ارتباط برقرار می کنند.

نوبت گرفتن، درخواست کردن، به اشتراک گذاشتن وسایل، گوش دادن به دوست و نام بردن از احساسات، از مهارت هایی هستند که می توان در فعالیت های روزانه مهد تمرین کرد. توضیحات طولانی معمولا جای تمرین عملی را نمی گیرند.

چه زمانی مشکل دوست یابی کودک نیاز به بررسی تخصصی دارد؟

اگر رفتارهایی که در ادامه لیست شده، به صورت مداوم دیده شوند و در ارتباط کودک با همسالان یا حضور او در محیط آموزشی اختلال ایجاد کنند، بهتر است مربی موضوع را با والدین در میان بگذارد:

1. انزوای شدید و مداوم از همسالان
2. ناتوانی جدی در برقراری ارتباط با کودکان دیگر
3. پرخاشگری مکرر هنگام بازی یا تعامل با همسالان
4. اضطراب شدید در موقعیت های اجتماعی
5. طرد شدن مداوم از طرف کودکان دیگر
6. ایجاد مشکل قابل توجه در حضور کودک در مهد کودک یا مدرسه

مربی بهتر است این موارد را بدون برچسب زدن و بر اساس رفتارهای قابل مشاهده با والدین مطرح کند. در صورت تداوم مشکل، والدین می توانند برای بررسی دقیق تر از متخصص کودک کمک بگیرند.

مربی قرار نیست برای کودک تشخیص بگذارد. بهتر است مشاهدات به شکل دقیق و بدون برچسب مطرح شوند. مثلا به جای اینکه گفته شود «کودک شما اجتماعی نیست»، می توان توضیح داد که «در سه هفته گذشته، کودک در فعالیت های گروهی وارد بازی همسالان نشده و معمولا در زمان بازی تنها می ماند». در صورت تداوم مشکل، والدین می توانند برای بررسی دقیق تر با متخصص کودک مشورت کنند.

نقش مربی و والدین در تقویت مهارت دوست یابی کودک

وقتی مربی و والدین درباره رفتار کودک اطلاعات مشخصی با یکدیگر به اشتراک بگذارند، کمک به کودک راحت تر می شود. مربی می تواند بگوید کودک در چه موقعیت هایی ارتباط بهتری دارد و والدین نیز می توانند تجربه او در خانه و زمان بازی با همسالان را توضیح دهند.

هماهنگی بین خانه و مهد باعث می شود کودک یک پیام مشابه درباره احترام، گفت و گو، نوبت گرفتن و حل اختلاف دریافت کند. در این شرایط، مهارت دوست یابی فقط محدود به کلاس نمی ماند و به موقعیت های روزمره کودک هم منتقل می شود.

اگر به آموزش کودکان علاقه دارید و می خواهید مهارت های لازم برای کار با آنها را به صورت اصولی یاد بگیرید، می توانید در دوره مربی مهد کودک شرکت کنید. در این دوره با مهارت ها و روش هایی آشنا می شوید که به شما کمک می کنند ارتباط بهتری با کودکان برقرار کنید و فعالیت های آموزشی و تربیتی مناسب تری برای آنها طراحی کنید.

سوالات متداول