آموزش مهارت حل مسئله به کودکان با بازی؛ ۱۲ بازی کاربردی

برج لگویی کودک برای سومین بار فرو می ریزد. چند لحظه به قطعه ها نگاه می کند، یکی را برمی دارد و دوباره شروع می کند. اینجا همان جایی است که خیلی وقت ها بزرگسال از روی عجله وارد می شود و می گوید «بیا این قطعه را اینجا بگذار»، در حالی که خراب شدن برج، خودش یک فرصت کوچک برای یادگیری است. کودک می تواند فکر کند، حدس بزند، اشتباه کند و راه دیگری را امتحان کند. آموزش مهارت حل مسئله به کودکان با بازی دقیقا از همین موقعیت های ساده شروع می شود تا کودک به جای گرفتن جواب آماده، فرصت پیدا می کند خودش راه حل را پیدا کند.

مهارت حل مسئله در کودکان فقط پیدا کردن جواب درست نیست. کودک باید کم کم یاد بگیرد یک مشکل را تشخیص دهد، درباره علت آن فکر کند، چند راه برای حلش پیدا کند، یکی را انتخاب کند و نتیجه تصمیمش را ببیند. بازی دقیقا همین فرصت را فراهم می کند، بدون اینکه کودک احساس کند سر کلاس حل مسئله نشسته است. از پازل و لگو گرفته تا داستان، معما و بازی های گروهی، هر کدام می توانند یک مسئله کوچک جلوی کودک بگذارند و او را به فکر کردن و پیدا کردن راه حل تشویق کنند.

مهارت حل مسئله در کودکان چیست؟

مهارت حل مسئله یعنی کودک وقتی با یک مشکل روبه رو می شود، به جای اینکه بلافاصله منتظر کمک بزرگسال بماند، بتواند شرایط را بررسی کند و برای پیدا کردن راه حل تلاش کند. در واقع، حل مسئله در کودکان فقط به این معنا نیست که جواب درست را پیدا کنند. مهم تر از خود جواب، مسیری است که کودک برای رسیدن به آن طی می کند. او باید بتواند موقعیت را تحلیل کند، بفهمد چه چیزی باعث ایجاد مشکل شده، رابطه علت و معلول را تا حد توان خودش درک کند و برای رسیدن به نتیجه، راه های مختلف را امتحان کند. مثلا وقتی برج لگویی فرو می ریزد، کودک می تواند فکر کند آیا پایه آن به اندازه کافی محکم بوده یا باید شکل دیگری برای ساختن آن امتحان کند.

در این مسیر، تفکر حل مسئله با تفکر منطقی و تفکر خلاق کنار هم قرار می گیرد. گاهی کودک با توجه به تجربه قبلی می فهمد چه کاری منطقی تر است و گاهی باید راهی را امتحان کند که قبلا به ذهنش نرسیده است. همین تجربه های ساده، به تدریج توانایی تصمیم گیری کودک را تقویت می کنند. کودک یاد می گیرد چند انتخاب داشته باشد، پیامد هر کدام را بسنجد، یک راه را انتخاب کند و اگر نتیجه مطلوب نبود، دوباره به سراغ پیدا کردن راه حل دیگری برود.

بنابراین هدف از آموزش حل مسئله به کودک، تربیت کودکی نیست که همیشه جواب آماده داشته باشد. هدف این است که در برابر یک مشکل بتواند فکر کند و از امتحان کردن نترسد.

کودک برای حل یک مسئله چه مراحلی را طی می کند؟

البته کودک این مراحل را مثل یک دستورالعمل رسمی در ذهنش مرور نمی کند، اما در بیشتر موقعیت های حل مسئله می توان چنین مسیری را دید:

1. مشکل را تشخیص دهد. بداند چه چیزی درست پیش نرفته یا به چه چیزی می خواهد برسد.
2. درباره علت یا شرایط آن فکر کند. ببیند چه چیزی باعث این وضعیت شده و چه چیزهایی می توانند روی آن اثر بگذارند.
3. چند راه حل پیدا کند. به جای چسبیدن به اولین ایده، گزینه های دیگری هم در نظر بگیرد.
4. پیامد راه حل ها را بررسی کند. فکر کند اگر هر کدام را امتحان کند، احتمالا چه اتفاقی می افتد.
5. یک راه را امتحان و نتیجه را بررسی کند. اگر جواب نداد، شکست را پایان کار نداند و راه دیگری را امتحان کند.

این روند برای همه کودکان یکسان نیست. یک کودک 3 ساله ممکن است بیشتر با آزمون و خطا پیش برود، در حالی که کودک 5 یا 6 ساله می تواند درباره چند انتخاب صحبت کند و دلیل انتخاب خودش را توضیح دهد. مهم این است که بزرگسال فرصت فکر کردن را از کودک نگیرد و اجازه دهد انتخاب و تصمیم گیری بخشی از خود تجربه باشد.

به نقل از سایت رسمی انجمن ملی آموزش کودکان خردسال آمریکا – NAEYC:

بازی می تواند کودک را در موقعیت هایی قرار دهد که برای ادامه فعالیت باید با یک مشکل روبه رو شود، فکر کند و راه های مختلف را امتحان کند. همراهی والدین، پرسیدن سؤال و دادن فرصت به کودک برای پیدا کردن راه حل خودش بسیار مهم و حیاتی است.

چرا مهارت حل مسئله برای رشد کودک مهم است؟

مهارت حل مسئله فقط زمانی به کار کودک نمی آید که بخواهد یک پازل را کامل کند یا مسیر درست یک ماز را پیدا کند. این مهارت با رشد شناختی کودک و رشد ذهنی کودک ارتباط دارد، چون کودک در جریان حل یک مسئله باید اطلاعات را بررسی کند، بین گزینه ها تفاوت بگذارد، چیزی را به خاطر بسپارد و برای رسیدن به یک هدف تصمیم بگیرد. به همین دلیل، تجربه های ساده حل مسئله می توانند همزمان چند مورد از مهارت های شناختی کودک را درگیر کنند.

فرض کنید کودک می خواهد یک برج با لگو بسازد، اما سازه هر بار خراب می شود. او باید توجه کند کدام قسمت باعث ناپایداری شده، شکل قطعاتی را که قبلا استفاده کرده به خاطر بیاورد و برای ساخت دوباره تصمیم بگیرد. اگر راه اول جواب ندهد، باید روش دیگری را امتحان کند. در چنین فعالیتی تمرکز کودک، حافظه کودک و توجه و دقت همزمان درگیر می شوند و کودک به شکل عملی برنامه ریزی، انعطاف پذیری ذهنی و کنترل واکنش خود را تمرین می کند. این توانایی ها بخشی از عملکرد اجرایی کودک هستند که در موقعیت های مختلف یادگیری و زندگی روزمره به کار می آیند.

از طرف دیگر، حل مسئله می تواند کنجکاوی کودک را فعال کند. وقتی کودک متوجه می شود ممکن است برای یک مشکل بیشتر از یک پاسخ وجود داشته باشد، بیشتر سؤال می پرسد و با علاقه بیشتری روش های مختلف را امتحان می کند. در این میان، نقش بزرگسال مهم است. اگر والدین یا مربی مهد کودک به جای حل کردن فوری مشکل، فرصت فکر کردن و تجربه کردن را به کودک بدهند، کودک کم کم احساس می کند از عهده بعضی کارها برمی آید. همین تجربه های کوچک می توانند به شکل گیری استقلال کودک و اعتماد به نفس کودک کمک کنند.

به همین دلیل، آموزش حل مسئله را بهتر است فقط یک تمرین ذهنی نبینیم. کودک در این فرایند هم فکر کردن را یاد می گیرد، هم تجربه می کند که اشتباه پایان کار نیست و می توان دوباره تلاش کرد.

به نقل از Harvard Center on the Developing Child:

بازی ها و فعالیت های متناسب با سن می توانند فرصت هایی برای تمرین مهارت های عملکرد اجرایی مانند تمرکز، حافظه کاری، خودکنترلی و برنامه ریزی در اختیار کودکان قرار دهند.

چرا بازی بهترین روش برای آموزش حل مسئله به کودکان است؟

فرض کنید کودک دارد با لگو یک پل می سازد. پل می ریزد. دوباره می سازد. باز هم می ریزد! اینجا اتفاقا همان لحظه ای است که یادگیری شروع شده است. کودک دارد بررسی می کند چه چیزی جواب نداده، چه تغییری باید بدهد و آیا راه دیگری برای ساختن پل وجود دارد.

بازی خوب، مسئله را جلوی کودک می گذارد، اما جواب را آماده تحویلش نمی دهد.

در یادگیری از طریق بازی، کودک خودش دست به کار می شود. قطعه را جابه جا می کند، مسیر دیگری را امتحان می کند، سؤال می پرسد، اشتباه می کند و دوباره برمی گردد. این همان یادگیری فعال است؛ کودک فقط چیزی را از والد یا مربی نمی شنود، بلکه خودش آن را تجربه می کند.

بازی چطور حل مسئله را تمرین می دهد؟

اشتباه کردن در بازی، بخشی از یادگیری است.

کودک لازم نیست از همان بار اول موفق شود. اتفاقا وقتی یک روش جواب نمی دهد، فرصت خوبی برای تفکر حل مسئله ایجاد می شود. مهم این است که بزرگسال سریع وارد عمل نشود و نگوید «بده من درستش کنم!»

نکته مهم برای والدین:

اگر کودک در یک بازی گیر کرد، قبل از اینکه جواب را بگویید، فقط یک سؤال بپرسید: «به نظرت چه راه دیگری می توانیم امتحان کنیم؟»

همین سؤال ساده گاهی بیشتر از توضیح دادن جواب، کودک را به فکر کردن وادار می کند. در واقع آموزش غیرمستقیم همین جا اتفاق می افتد. کودک قرار نیست بنشیند و درس «حل مسئله» بخواند؛ او در حال بازی است و در همان بازی یاد می گیرد برای رسیدن به هدف، فقط یک راه وجود ندارد.

هر بازی برای هر کودکی مناسب نیست!

یک بازی خوب باید کمی چالش داشته باشد، اما آنقدر سخت نباشد که کودک بعد از دو دقیقه بگوید «نمی تونم!» برای کودک ۳ ساله شاید پیدا کردن دو قطعه مشابه یک چالش مناسب باشد، اما کودک ۶ ساله می تواند با یک معمای چند مرحله ای یا بازی گروهی پیچیده تر درگیر شود. قاعده کار ساده است؛ بازی باید کودک را کمی به فکر کردن وادار کند، نه اینکه او را از بازی فراری دهد.

12 بازی برای آموزش مهارت حل مسئله به کودکان

بازی های حل مسئله قرار نیست حتما وسایل خاص یا قوانین پیچیده ای داشته باشند. گاهی یک پازل ساده، چند قطعه لگو یا حتی یک سؤال خیالی کافی است تا کودک وارد موقعیتی شود که باید برایش راهی پیدا کند. نکته جذاب اینجاست که هر بازی می تواند یک جور متفاوت فکر کردن را تمرین کند، یکی کودک را وادار به دقت می کند، دیگری به او یاد می دهد چند راه را امتحان کند و یکی دیگر تصمیم گرفتن در کنار دیگران را.

1. پازل؛ از قطعه های پراکنده تا یک تصویر کامل

پازل یکی از ساده ترین بازی ها برای شروع است. چند قطعه را جلوی کودک بگذارید و اجازه دهید خودش دنبال جای مناسب هر قطعه بگردد. اگر اشتباه کرد، لازم نیست سریع قطعه درست را نشان دهید. همین جست و جو و مقایسه، تفکر منطقی، توجه و دقت و تمرکز کودک را درگیر می کند.

2. ماز؛ پیدا کردن مسیر بدون عجله

در یک ماز، کودک باید قبل از حرکت مسیر را بررسی کند و تصمیم بگیرد از کدام طرف برود. اگر به بن بست رسید، می تواند برگردد و مسیر دیگری را امتحان کند. برای جذاب تر شدن بازی، گاهی از کودک بپرسید: «فکر می کنی اگر از این راه بروی، به کجا می رسی؟» این بازی برای تحلیل موقعیت، برنامه ریزی و پیدا کردن راه حل مناسب است.

3. بازی «چه می شود اگر؟»

اینجا لازم نیست وسیله خاصی داشته باشید. یک موقعیت خیالی بسازید و از کودک بخواهید برای آن راه پیدا کند: «اگر پل شکسته باشد، چطور به آن طرف رودخانه برسیم؟» یا «اگر باران بیاید و بخواهیم اسباب بازی ها را به خانه ببریم، چه کار کنیم؟»

پاسخ کودک ممکن است عجیب، خنده دار یا حتی غیرعملی باشد و اتفاقا همین خوب است. هدف، باز کردن راه برای تفکر خلاق، علت و معلول، پیش بینی و تصمیم گیری است.

4. گنج یابی و دنبال کردن سرنخ ها

یک وسیله کوچک را پنهان کنید و برای رسیدن به آن چند سرنخ ساده در خانه قرار دهید. کودک باید سرنخ اول را پیدا کند، آن را به خاطر بسپارد و از آن برای رسیدن به مرحله بعد استفاده کند. می توانید سرنخ ها را به شکل سؤال یا معماهای کودکانه طراحی کنید. این بازی همزمان حافظه، توجه و دقت و استدلال را به کار می گیرد.

5. ساختن با لگو و بلوک

لگو و بلوک ها تقریبا همیشه یک مشکل کوچک برای کودک ایجاد می کنند: «چطور چیزی را که در ذهنم دارم بسازم؟» کودک تصمیم می گیرد چه قطعه ای را کجا بگذارد و اگر سازه خراب شد، دوباره سراغش می رود. این بازی ساختنی فرصت خوبی برای تمرین خلاقیت کودک، حل مسئله و آزمون و خطا است. بازی با بلوک همچنین می تواند تخیل و تجربه موفقیت کودک را تقویت کند.

6. ساخت یک پل یا برج با وسایل ساده

چند لیوان کاغذی، نی، چوب بستنی یا حتی مقوا در اختیار کودک بگذارید و یک مأموریت مشخص بدهید: «می توانی پلی بسازی که این دو طرف را به هم وصل کند؟» یا «می توانی برجی بسازی که از یک اسباب بازی کوچک بلندتر باشد؟»

اینجا نتیجه کار جلوی چشم کودک است. اگر برج فرو بریزد، خودش می بیند که یک تغییر کوچک در پایه یا نحوه قرار گرفتن قطعات چه اثری دارد. این فعالیت عملی، ارتباط علت و معلول را برای کودک ملموس تر می کند.

7. کودک کارآگاه

یک وسیله را پنهان کنید و چند سرنخ به کودک بدهید، مثلا «جایی است که معمولا کتاب هایت را آنجا می گذاری» یا «نزدیک چیزی است که صبح ها از آن استفاده می کنی». بعد به تدریج سرنخ های بیشتری اضافه کنید.

کودک باید اطلاعات را کنار هم بگذارد و از میان حدس های مختلف، گزینه مناسب را پیدا کند. برای کودک پیش دبستانی می توانید سرنخ ها را تصویری کنید تا بازی ساده تر شود. تحلیل موقعیت، تفکر منطقی و پیدا کردن راه حل در این بازی پررنگ هستند.

8. داستان گویی تعاملی

داستان را تا جایی پیش ببرید که شخصیت اصلی با یک مشکل روبه رو شود و همان جا مکث کنید: «اگر جای این شخصیت بودی چه کار می کردی؟» اجازه دهید کودک حتی چند پایان مختلف پیشنهاد دهد.

مثلا اگر شخصیت داستان راه خانه را گم کرده، کودک می تواند پیشنهاد دهد از یک بزرگسال کمک بگیرد، نشانه های اطراف را بررسی کند یا به جایی که قبلا می شناخته برگردد. داستان گویی تعاملی راه خوبی برای تمرین تفکر خلاق و تصمیم گیری است.

9. نمایش خلاق و نقش آفرینی

دو عروسک یا دو کودک را در یک موقعیت قرار دهید، مثلا هر دو می خواهند با یک اسباب بازی بازی کنند. بعد از کودک بپرسید: «فکر می کنی چطور می توانند مشکلشان را حل کنند؟»

کودک می تواند نقش یکی از شخصیت ها را بازی کند و راه حل های مختلف را امتحان کند. بازی نقش آفرینی در چنین موقعیت هایی علاوه بر حل مسئله، به تمرین حل تعارض، مدیریت احساسات و ارتباط مؤثر کمک می کند.

10. سه گزینه، یک انتخاب

یک مشکل ساده مطرح کنید و سه راه حل برای آن پیشنهاد دهید. مثلا: «دوستت مدادت را برداشته و الان خودش به آن نیاز دارد. چه کار می کنی؟» بعد از کودک بخواهید درباره هر سه گزینه فکر کند و یکی را انتخاب کند.

مهم این است که فقط نپرسیم «کدام را انتخاب می کنی؟» بلکه بپرسیم «چرا این را انتخاب کردی؟» این سؤال کودک را به توضیح دلیل انتخابش وادار می کند و برای تقویت مهارت تصمیم گیری، تفکر انتقادی و انتخاب و تصمیم گیری مفید است.

11. بازی آزمایش و خطا

یک چالش کوچک طراحی کنید: «چطور می توانیم یک قایق کاغذی بسازیم که مدت بیشتری روی آب بماند؟» کودک می تواند شکل های مختلف را امتحان کند، اندازه کاغذ را تغییر دهد یا چند مدل بسازد و نتیجه آنها را با هم مقایسه کند.

در این بازی، خراب شدن یا جواب ندادن یک روش بخشی از کار است. کودک کم کم می فهمد که با تغییر یک عامل، نتیجه هم ممکن است تغییر کند. به همین دلیل آزمون و خطا، تفکر علمی و علت و معلول در این فعالیت کنار هم قرار می گیرند.

12. بازی گروهی حل مسئله

حالا نوبت بازی ای است که کودک به تنهایی نمی تواند از پس آن بربیاید. مثلا چند کودک باید با قطعات مقوایی یک مسیر بسازند که یک ماشین اسباب بازی بتواند از آن عبور کند. هر کودک می تواند یک پیشنهاد بدهد و گروه درباره بهترین راه تصمیم بگیرد.

اینجا فقط مسئله ساختن مسیر نیست. کودکان باید به حرف هم گوش دهند، درباره اختلاف نظرشان صحبت کنند و گاهی از ایده خودشان کوتاه بیایند. به همین دلیل بازی گروهی می تواند همزمان همکاری گروهی، حل تعارض، ارتباط مؤثر و مهارت های اجتماعی را تمرین کند.

بازی های حل مسئله برای کودکان 3 تا 6 سال

یک بازی که برای کودک 3 ساله جذاب و قابل انجام است، لزوما برای یک کودک 6 ساله چالش کافی ایجاد نمی کند. در این سن، توانایی کودک برای تمرکز، دنبال کردن چند مرحله، مقایسه گزینه ها و توضیح دادن دلیل انتخابش به تدریج بیشتر می شود. بنابراین بهتر است بازی را متناسب با سن و توانایی کودک انتخاب کنیم، نه فقط بر اساس اینکه روی جعبه بازی چه نوشته شده است.

بازی های مناسب کودک 3 تا 4 سال

برای کودک 3 تا 4 سال، بازی های ساده و قابل لمس انتخاب بهتری هستند. پازل های چند قطعه ای، جورچین، مازهای ساده، ساختن برج با چند قطعه، پیدا کردن یک شیء پنهان و انتخاب بین دو گزینه می توانند شروع خوبی باشند. در این سن لازم نیست کودک حتما چند مرحله را پشت سر هم انجام دهد. هدف بیشتر این است که بتواند یک مشکل ساده را ببیند، فکر کند و برای حل آن تلاش کند.

بازی های مناسب کودک 4 تا 5 سال

در این سن می توان کمی چالش را بیشتر کرد. مازهای پیچیده تر، لگو و سایر بازی های ساختنی، داستان گویی تعاملی و بازی «چه می شود اگر؟» فرصت بیشتری برای فکر کردن ایجاد می کنند. مثلا می توان از کودک پرسید اگر شخصیت داستان راهش را گم کند، چه راه هایی برای پیدا کردن خانه دارد. فعالیت هایی که دو یا سه مرحله ساده دارند نیز برای این گروه سنی مناسب هستند.

بازی های مناسب کودک 5 تا 6 سال

کودک 5 تا 6 ساله، به ویژه کودک پیش دبستانی یا کودک مهد کودکی، معمولا می تواند با مسئله هایی روبه رو شود که بیش از یک راه حل دارند. معماهای کودکانه، گنج یابی با چند سرنخ، بازی نقش آفرینی، فعالیت های گروهی و ساخت یک ابزار ساده می توانند چالش جذاب تری ایجاد کنند. در این مرحله می توان از کودک خواست دلیل انتخابش را هم توضیح دهد.

جدول انتخاب بازی بر اساس سن کودک 

چه مهارت هایی همراه با حل مسئله تقویت می شوند؟

حل مسئله فقط این نیست که کودک بتواند جواب یک معما را پیدا کند. بخش مهمی از این مهارت در موقعیت های واقعی زندگی شکل می گیرد، همان جایی که کودک باید تصمیم بگیرد، با یک نفر به توافق برسد یا وقتی چیزی مطابق میلش پیش نرفته، واکنش خودش را مدیریت کند. به همین دلیل، تمرین حل مسئله می تواند بخشی از مهارت های زندگی کودک را هم درگیر کند.مثلا دو کودک را تصور کنید که هر دو می خواهند با یک ماشین اسباب بازی بازی کنند. کودک برای حل این موقعیت فقط به یک راه منطقی نیاز ندارد. باید اول احساس ناراحتی یا عصبانیت خودش را کنترل کند، حرف کودک دیگر را بشنود و بعد پیشنهادی بدهد که بتوانند درباره آن به توافق برسند. اینجا خودکنترلی، مدیریت احساسات، حل تعارض و ارتباط مؤثر در کنار حل مسئله قرار می گیرند.

از طرف دیگر، وقتی کودک بین چند راه انتخاب می کند، مهارت تصمیم گیری و مهارت تفکر انتقادی را تمرین می کند؛ یعنی یاد می گیرد فقط به اولین ایده اکتفا نکند و درباره نتیجه انتخابش فکر کند. در بازی های ساختنی و فعالیت های خلاقانه نیز خلاقیت کودک فرصت بیشتری برای بروز پیدا می کند.

وقتی بازی گروهی می شود…

در یک بازی گروهی، کودک متوجه می شود همیشه قرار نیست ایده خودش اجرا شود. گاهی باید نظر دیگران را بشنود، پیشنهاد بدهد، مذاکره کند و برای رسیدن به یک هدف مشترک همکاری کند. همین تجربه های کوچک، حل مسئله را از یک مهارت ذهنی به مهارتی تبدیل می کنند که کودک می تواند در روابط روزمره و موقعیت های اجتماعی هم از آن استفاده کند.یف کنیم.

نقش والدین و مربی در آموزش حل مسئله به کودک چیست؟

قرار نیست والد یا آموزگار مهد کودک همیشه نقش «نجات دهنده» را بازی کند! وقتی کودک با یک مسئله روبه رو می شود، وسوسه اینکه سریع بگوییم «این کار را بکن» کاملا طبیعی است، اما اگر هر بار جواب را آماده تحویلش بدهیم، فرصت فکر کردن از او گرفته می شود. نقش بزرگسال بیشتر این است که کنار کودک بماند، مسیر را برایش روشن کند و اجازه دهد خودش تا حد ممکن به راه حل برسد.

1. به جای دادن جواب، سؤال بپرسید

گاهی یک سؤال خوب از چند دقیقه توضیح دادن مؤثرتر است. وقتی کودک گیر می کند، می توان پرسید:

• «به نظرت چه راه هایی داریم؟»
• «اگر این روش جواب نداد، چه کار دیگری می توانیم امتحان کنیم؟»
• «فکر می کنی چرا این راه جواب نداد؟»
• «اگر بخواهی دوباره امتحان کنی، چه چیزی را تغییر می دهی؟»

این سؤال ها به کودک کمک می کنند تفکر حل مسئله را خودش تجربه کند، نه اینکه فقط راه حل بزرگسال را اجرا کند.

2. اجازه دهید کودک اشتباه کند

اگر کودک مسیر ماز را اشتباه رفت، قطعه پازل را اشتباه گذاشت یا برجش خراب شد، لازم نیست همان لحظه مشکل را برطرف کنیم. کمی مکث کردن گاهی ارزشمندتر از کمک فوری است. کودک باید تجربه کند که یک روش ناموفق به این معنا نیست که دیگر نمی تواند ادامه دهد. همین آزمون و خطا می تواند انعطاف پذیری و اعتماد او به توانایی خودش را بیشتر کند.

3. تلاش کودک را تشویق کنید، نه فقط جواب درست را

به جای اینکه فقط بگوییم «آفرین، درست گفتی»، بهتر است خود فرایند را ببینیم: «دیدم وقتی راه اول جواب نداد، راه دیگری را امتحان کردی.» این نوع بازخورد به کودک نشان می دهد که فکر کردن، تلاش کردن و دوباره امتحان کردن ارزش دارد، حتی وقتی هنوز به جواب نرسیده است.

4. مسئله را متناسب با سن کودک انتخاب کنید

یک مسئله خیلی ساده ممکن است کودک را خسته کند و یک چالش بیش از حد سخت هم می تواند او را دلزده کند. برای کودک 3 ساله، پیدا کردن جای درست یک قطعه یا انتخاب بین دو راه کافی است، اما یک کودک 5 یا 6 ساله می تواند با یک معمای چند مرحله ای، گنج یابی یا مسئله ای با چند راه حل درگیر شود.

اشتباهات رایج هنگام آموزش حل مسئله به کودکان

گاهی خودمان ناخواسته کاری می کنیم که قرار بود به کودک یاد بدهیم! وقتی کودک در حل یک مسئله گیر می کند، طبیعی است که بخواهیم سریع کمکش کنیم تا کلافه نشود، اما اگر این اتفاق همیشه تکرار شود، کودک کمتر فرصت پیدا می کند که خودش فکر کند، انتخاب کند و نتیجه تصمیمش را ببیند. آموزش مهارت حل مسئله به کودکان با بازی بیشتر از اینکه به «جواب درست» وابسته باشد، به نوع برخورد بزرگسال با مسیر فکر کردن کودک بستگی دارد.

1. سریع حل کردن مشکل به جای کودک: کودک هنوز دارد به قطعه های پازل نگاه می کند که ما قطعه درست را پیدا می کنیم و سر جایش می گذاریم. بهتر است قبل از کمک، کمی فرصت بدهیم و در صورت نیاز فقط یک راهنمایی کوچک ارائه کنیم.
2. گفتنِ «این که کاری ندارد!»: چیزی که برای بزرگسال ساده است، ممکن است برای کودک یک مسئله واقعی باشد. کوچک شمردن مشکل، کمکی به یادگیری نمی کند و حتی ممکن است کودک را از سؤال پرسیدن منصرف کند.
3. مسخره کردن راه حل کودک: حتی اگر ایده کودک عجیب یا خنده دار باشد، نباید آن را دست بیندازیم. می توانیم بپرسیم: «اگر این روش را امتحان کنیم، فکر می کنی چه اتفاقی می افتد؟» این برخورد هم احترام به فکر کودک را حفظ می کند و هم او را به بررسی ایده اش تشویق می کند.
4. فقط قبول کردن یک جواب درست: در بسیاری از بازی ها بیشتر از یک راه برای رسیدن به هدف وجود دارد. اجازه دهید کودک راه های مختلف را پیشنهاد کند و درباره مزایا و معایب آنها فکر کند.
5. سخت کردن بیش از حد بازی: قرار نیست بازی از همان ابتدا تبدیل به یک مأموریت غیرممکن شود! اگر کودک مرتب شکست می خورد و هیچ سرنخی برای ادامه ندارد، بهتر است سطح چالش را کمی پایین بیاوریم.
6. مقایسه کودک با کودکان دیگر: جمله هایی مثل «ببین دوستت چقدر زود حلش کرد» کمکی به حل مسئله نمی کند. هر کودک سرعت و شیوه یادگیری خودش را دارد و مقایسه می تواند اعتماد به نفس او را تحت تاثیر قرار دهد.
7. تبدیل بازی به کلاس و تکلیف: اگر هر بازی با دستور، جواب درست و ارزیابی همراه شود، بخش جذاب آن از بین می رود. یادگیری از طریق بازی زمانی ارزشمند است که کودک فرصت تجربه و کشف داشته باشد.
8. نادیده گرفتن احساس کودک هنگام حل مسئله: ممکن است کودک بعد از چند بار شکست عصبانی شود، ناامید شود یا بازی را کنار بگذارد. در این لحظه فقط گفتن «دوباره امتحان کن» کافی نیست. ابتدا باید احساس او را پذیرفت و بعد کمک کرد دوباره به مسئله برگردد. این تجربه به خودکنترلی و مدیریت احساسات هم کمک می کند.

یادتان باشد! هدف بازی این نیست که کودک همیشه برنده شود یا همه مسائل را بدون کمک حل کند. هدف این است که کم کم یاد بگیرد وقتی چیزی طبق انتظارش پیش نرفت، مکث کند، فکر کند و برای پیدا کردن راه دیگری تلاش کند.

از کجا بفهمیم بازی برای کودک مناسب است؟

یک بازی خوب نه آنقدر ساده است که کودک بدون فکر آن را تمام کند و نه آنقدر سخت که بعد از چند دقیقه دلزده شود. رفتار کودک حین بازی می تواند نشان دهد که سطح چالش مناسب است یا نه. چند نشانه ساده را در نظر بگیرید:

• اگر کودک خیلی سریع بازی را حل می کند: احتمالا بازی برای او آسان است. می توان یک مرحله جدید به آن اضافه کرد یا از او خواست راه حل دیگری هم پیدا کند.
• اگر کودک دائما منتظر جواب بزرگسال است: ممکن است مسئله برای سطح فعلی او سخت باشد یا فرصت کافی برای فکر کردن نداشته باشد. به جای گفتن جواب، یک سرنخ کوچک بدهید و کمی زمان در اختیارش بگذارید.
• اگر کودک اشتباه می کند اما دوباره امتحان می کند: نشانه خوبی است. یعنی بازی به اندازه کافی چالش دارد و کودک در حال تمرین حل مسئله و آزمون و خطاست.
• اگر کودک بعد از هر اشتباه بازی را رها می کند: بهتر است کمی از سختی فعالیت کم کنید و همزمان روی تحمل ناکامی، خودکنترلی و مدیریت احساسات کار کنید. در این شرایط، تلاش کودک را بیشتر از نتیجه نهایی تشویق کنید.

در واقع، بهترین بازی همان جایی قرار دارد که کودک کمی به زحمت می افتد، اما هنوز احساس می کند «می توانم از پسش بربیایم».

یاد دادن حل مسئله، از همین بازی های ساده شروع می شود

پس می بینیم که در این مسیر، بازی فقط وسیله سرگرمی نیست بلکه یکی از مهم ترین ابزارهای یادگیری کودک است. یک پازل، یک داستان، ساختن یک برج لگویی یا حتی اختلاف دو کودک بر سر یک اسباب بازی می تواند فرصتی باشد تا کودک یاد بگیرد مکث کند، فکر کند، راه های مختلف را ببیند و خودش برای انتخاب بهترین راه تصمیم بگیرد. این همان مهارتی است که بعدها در موقعیت های مختلف زندگی به کارش می آید.

اگر به عنوان والد دوست دارید آگاهانه تر این مهارت ها را در بازی و فعالیت های روزمره کودک تقویت کنید، آشنایی با روش های آموزش کودک می تواند کمک زیادی کند. از طرف دیگر، اگر به فکر ورود حرفه ای به دنیای آموزش کودکان هستید، یادگیری همین مهارت ها بخشی از مسیر کار با کودکان است.

در دوره های آموزشی مربیگری مهد کودک موضوعاتی مثل طراحی فعالیت های مناسب سن، یادگیری از طریق بازی، آموزش مهارت های اجتماعی و شیوه برخورد با موقعیت های مختلف کودکان آموزش داده می شود. اگر دنبال یک کلاس آنلاین مربی مهد کودک برای شروع یا تقویت مسیر حرفه ای خودتان هستید، می توانید این مسیر را جدی تر دنبال کنید و مهارت هایی یاد بگیرید که در کار واقعی با کودکان به آنها نیاز خواهید داشت.

سوالات متداول

چگونه مهارت حل مسئله را در کودک تقویت کنیم؟

با ایجاد موقعیت های ساده برای فکر کردن، بازی های حل مسئله، پرسیدن سؤال و فرصت دادن برای آزمون و خطا.

بهترین بازی برای تقویت حل مسئله کودکان چیست؟

یک بازی واحد برای همه کودکان بهترین نیست. پازل، ماز، لگو، معما، گنج یابی و بازی های نقش آفرینی هر کدام بخشی از فرایند حل مسئله را تمرین می کنند.

آموزش حل مسئله برای کودک از چه سنی مناسب است؟

از سال های اولیه کودکی می توان با فعالیت های ساده و متناسب با سن شروع کرد. برای کودکان ۳ تا ۶ سال می توان به تدریج پیچیدگی مسئله و تعداد انتخاب ها را افزایش داد.

آیا پازل باعث تقویت مهارت حل مسئله کودک می شود؟

بله، پازل کودک را وادار می کند قطعات را مقایسه کند، رابطه آنها را تشخیص دهد و راه های مختلف را امتحان کند. با این حال بهتر است پازل تنها فعالیت مورد استفاده نباشد.

وقتی کودک نمی تواند مسئله را حل کند، والدین چه کار کنند؟

بهتر است به جای دادن پاسخ، با سؤال های ساده او را به مشاهده، فکر کردن و امتحان کردن راه های دیگر هدایت کنند. اگر مسئله بیش از حد دشوار است، می توان آن را ساده تر کرد.