خوابگردی کودکان | علت ، راهکار و روش های درمان

خوابگردی کودکان نوعی اختلال خواب است که در آن کودک در حالی که هنوز در خواب عمیق قرار دارد، به‌طور ناقص بیدار می‌شود و ممکن است بدون آگاهی کامل از محیط اطراف راه برود، صحبت کند یا کارهای ساده‌ای انجام دهد. این حالت بیشتر در نیمه اول شب اتفاق می‌افتد و در بیشتر کودکان با افزایش سن کاهش پیدا می‌کند؛ بااین‌حال، عواملی مانند کمبود خواب، خستگی، بیماری، استرس و برخی اختلالات خواب می‌توانند باعث بروز یا تشدید آن شوند.
به همین دلیل، شناخت علت خوابگردی کودکان و نحوه برخورد صحیح با این وضعیت اهمیت دارد تا والدین بتوانند هنگام وقوع آن از کودک در برابر خطرهای احتمالی محافظت کنند. در ادامه، علائم و علل خوابگردی، اقدامات لازم هنگام بروز آن، روش‌های پیشگیری و درمان خوابگردی کودکان و همچنین نشانه‌های نیازمند مراجعه به پزشک را بررسی می‌کنیم.

منظور از خوابگردی کودکان چیست؟

خوابگردی کودکان یا سومنابولیسم (Somnambulism) به عنوان گروهی از اختلالات خوب شناخته می‌شود که در آن کودک به‌صورت ناقص از خواب عمیق بیدار می‌شود و حالت هوشیاری کامل ندارد. در این شرایط کودک ممکن است کارهایی مختلفی از جمله بلند شدن از تخت، راه رفتن و امورات ساده را در حالی که هنوز آگاهی کاملی از محیط اطرافش ندارد انجام دهد.

این اختلال معمولا در چند ساعت اولیه شب رخ می‌دهد که در آن چشم‌های کودک ممکن است باز باشد اما نگاه‌های او خیره به نظر برسد و به اطرافیانش پاسخ طبیعی ندهد. توجه داشته باشید که کودک شما صبح روز بعد و پس از بیدار شدن چیزی از اتفاقات شب قبل به یاد نمی‌آورد.

علائم و نشانه های خوابگردی در کودکان چیست؟

اگر کودک شما دچار خوابگردی می‌شود باید آگاه باشی که نشانه‌های این اختلال در او تنها به راه رفتن کودک محدود نمی‌شود و ممکن است با رفتارهای مختلفی همراه باشد که آشنایی با هرچه بیشتر با نشانه‌های خوابگردی به والدین کمک می‌کند خوابگردی را از بیدار شدن معمولی یا کابوس تشخیص دهند. از جمله نشانه های خوابگردی در کودکان، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• نشستن روی تخت یا بلند شدن از روی آن
• راه رفتن در اتاق یا خانه
• نگاه‌های خیره
• گفتن جملات نامفهوم یا جملات غیر منطقی
• انجام کارهای ساده مانند لباس پوشیدن یا جابه‌جا کردن وسایل
• انجام دادن برخی رفتارهای هدفمند (به عنوان مثال رفتن به سمت والدین یا منبع نور)
• ادرار در محل نامناسب
• خارج شدن از خانه

آیا کودک هنگام خوابگردی والدین خود را می‌شناسد؟

همانطور که گفته زمانی که فرزند شما دچار اختلال خوابگردی می‌شود هوشیار نیست و درکی از محیط اطراف خود ندارد از یان رو ممکن است با وجود باز بودن چشم‌ها، شما را نشناسد یا به تلاش برای برقراری ارتباط پاسخ طبیعی ندهد. توجه داشته باشید که در این شرایط کودک ممکن است همچنان با شما صحبت کرده و از برخی از جملات نامفهوم نیز استفاده کند در حالی که پس از هوشیار شدن هیچ کدام از آن‌ها را به یاد نمی‌آورد.

خوابگردی در کودکان چه زمانی اتفاق می‌افتد؟

خوابگردی معمولاً در نیمه اول شب و طی چند ساعت ابتدایی پس از به خواب رفتن کودک رخ می‌دهد؛ زیرا در این بازه، خواب عمیق NREM بیشتر است و احتمال بیدار شدن ناقص در این مرحله افزایش می‌یابد. هر اپیزود ممکن است از چند دقیقه تا مدت بیشتری ادامه داشته باشد و کودک پس از پایان آن معمولاً به تخت بازمی‌گردد و دوباره به خواب می‌رود.

خوابگردی در کودکان از چه سنی شروع می‌شود؟

خوابگردی بیشتر در دوران کودکی، به‌ویژه حدود ۴ تا ۸ سالگی دیده می‌شود و ممکن است در این دوره چندین بار تکرار شود. در حالی که برخی منابع گزارش کرده‌اند که نزدیک به یک‌سوم کودکان ممکن است خوابگردی را در مقطعی از کودکی تجربه کنند.در بیشتر کودکان، خوابگردی با افزایش سن کمتر می‌شود و معمولاً تا دوران نوجوانی برطرف می‌شود. بنابراین، اگر کودک شما در سنین کودکی خوابگردی دارد، این رفتار به‌تنهایی معمولاً نشانه بیماری جدی نیست. سابقه خانوادگی نیز می‌تواند احتمال خوابگردی را افزایش دهد.

علت خوابگردی کودکان چیست؟

علت خوابگردی کودکان همیشه مشخص نیست زیرا عوامل مختلفی وجود دارند که ممکن است در رخ دادن این عارضه نقش داشته باشند؛ از این رو در ادامه این بخش از مطلب به بررسی علل ایجاد خوابگرد خواهیم پرداخت:

کمبود خواب و خستگی

دیر خوابیدن، خواب ناکافی یا تغییر مداوم ساعت خواب می‌تواند الگوی طبیعی خواب کودک را مختل کند و احتمال بروز خوابگردی را افزایش دهد. به همین دلیل، داشتن ساعت خواب منظم و تأمین خواب کافی از مهم‌ترین اقدامات برای کاهش علائم این اختلال است.

تب و بیماری

دیر خوابیدن، خواب ناکافی یا تغییر مداوم ساعت خواب می‌تواند الگوی طبیعی خواب کودک را مختل کند و احتمال بروز خوابگردی را افزایش دهد. به همین دلیل، داشتن ساعت خواب منظم و تأمین خواب کافی از مهم‌ترین اقدامات برای کاهش این اختلال است.

استرس و تغییرات محیطی

تغییرات مهم زندگی مانند شروع مدرسه، تغییر خانه، تغییرات خانوادگی یا نگرانی‌های روزمره می‌توانند خواب کودک را تحت تأثیر قرار دهند و به‌عنوان محرک خوابگردی عمل کنند. بااین‌حال، خوابگردی در کودکان معمولاً به معنای وجود یک مشکل روانی جدی نیست و در بسیاری از موارد، استرس تنها یکی از عوامل تشدید کننده آن محسوب می‌شود.

سابقه خانوادگی و ژنتیک

اگر یکی از والدین یا یکی از اقوام درجه یک دچار اختلال خوابگردی باشد، احتمال بروز این رفتار در کودک بیشتر می‌شود. بنابراین، علت خوابگردی در کودکان همیشه به شرایط فعلی کودک مربوط نیست و عوامل ژنتیکی نیز می‌توانند در استعداد او برای خوابگردی موثر باشند.

عوارض برخی داروها

برخی داروها می‌توانند خوابگردی را در کودکان تحریک یا تشدید کنند، زیرا بر چرخه خواب و بیداری اثر می‌گذارند. اگر خوابگردی کودک پس از شروع مصرف یک داروی جدید ایجاد شده یا بیشتر شده است، باید این موضوع با پزشک بررسی شود و دارو نیز بدون تجویز پزشک قطع یا مقدار آن تغییر نکند.

مشکلات مربوط به شب ادراری

مثانه پر نیز در برخی کودکان می‌تواند به‌عنوان یک محرک احتمالی خوابگردی مطرح باشد. همچنین ارتباطی میان خوابگردی و شب‌ادراری گزارش شده است، اما نباید مثانه پر یا شب‌ادراری را علت قطعی خوابگردی در نظر گرفت. بهتر است این عوامل در کنار سایر محرک‌ها و الگوی خواب کودک بررسی شوند.

هنگام خوابگردی کودک چه کنیم؟

هنگامی که کودکان دچار خوابگردی شد همواره این را بخاطر داشته باشید که مهمترین اقدام است است که با حفظ آرامش از وارد شدن آسیب به او جلوگیری کنید و توجه داشته باشید از آنجایی کودک در این حالت کاملاً هوشیار نیست، ممکن است به اطرافیان پاسخ طبیعی ندهد یا متوجه خطرهای محیط نباشد. بنابراین، به‌جای تلاش برای بیدار کردن او، بهتر است با آرامش مسیرش را به سمت تخت هدایت کنید.

اگر کودک در خواب راه رفت چکار کنیم؟

هنگام خوابگردی، کودک را با آرامش و بدون بیدار کردن ناگهانی به سمت تخت هدایت کنید و اگر در مسیر او پله، پنجره، در خروجی یا وسیله خطرناکی وجود دارد، ابتدا محیط را ایمن کنید. در این شرایط، کودک را مجبور به پاسخ‌گویی نکنید، زیرا ممکن است شما را نشناسد یا صحبت‌های نامفهوم داشته باشد و پس از بازگشت به تخت نیز بهتر است اجازه دهید دوباره به خواب برود، مگر اینکه برای حفظ ایمنی نیاز به بیدار کردن او باشد.

آیا می‌توان کودک را هنگام خوابگردی بیدار کرد؟

معمولاً بهتر است کودک خوابگرد را ناگهانی بیدار نکنید، زیرا این کار ممکن است باعث گیجی، ترس یا ناراحتی او شود. در بیشتر مواقع، می‌توان کودک را با آرامش به سمت تخت هدایت کرد و اجازه داد دوباره به خواب برود؛ بااین‌حال، اگر کودک در موقعیتی قرار دارد که احتمال آسیب وجود دارد، برای حفظ ایمنی می‌توان او را به‌آرامی و بدون تکان شدید یا فریاد بیدار کرد.

هنگام خوابگردی چکارهایی نباید انجام داد؟

هنگام رخ دادن این اختلال  خواب، انجام دادن برخی از کارها نه تنها منجر به هوشیار شدن کودک نخواهد شد بلکه ممکن است جان یا سلامتی او را به خطر بیاندازد. در جدول زیر به بررسی این کارها و دلیل انجام ندادن آن‌ها پرداخته‌ایم:

نحوه ایمن کردن خانه برای کودک خوابگرد

در خوابگردی در کودکان، کودک ممکن است بدون آگاهی کامل از محیط اطراف از تخت خارج شود و در خانه حرکت کند؛ بنابراین، مهم‌ترین اقدام والدین کاهش خطرهای احتمالی در مسیر حرکت اوست. ایمن‌سازی خانه به‌ویژه برای کودکانی که خوابگردی مکرر دارند یا هنگام خواب از اتاق خارج می‌شوند، اهمیت بیشتری دارد.

ایمن‌سازی اتاق خواب

وسایل شکستنی، اسباب‌بازی‌ها و اشیای تیز یا خطرناک را از اطراف تخت جمع کنید تا کودک هنگام راه رفتن روی آنها زمین نخورد یا آسیب نبیند. بهتر است تخت کودک در محلی دور از پنجره قرار داشته باشد و مسیر بین تخت و در اتاق نیز تا حد امکان خالی و بدون مانع باشد.

ایمن‌سازی پله‌ها و پنجره‌ها

اگر خانه پله دارد، استفاده از محافظ ایمنی در بالای پله‌ها می‌تواند خطر سقوط کودک را کاهش دهد. پنجره‌ها نیز باید به قفل یا محدودکننده مناسب مجهز باشند تا کودک نتواند در حالت خوابگردی آنها را باز کند. همچنین قرار دادن صندلی یا وسایلی که دسترسی کودک به پنجره را آسان می‌کنند، توصیه نمی‌شود.

جلوگیری از خروج کودک از خانه

برای جلوگیری از خروج کودک در هنگام خوابگردی، درهای ورودی و پنجره‌هایی که به بیرون راه دارند را به‌خوبی قفل کنید و در صورت نیاز از هشداردهنده باز شدن در استفاده کنید. کلیدها نیز بهتر است در محلی دور از دسترس کودک قرار داشته باشند. این اقدامات به‌خصوص برای کودکانی اهمیت دارند که سابقه بیرون رفتن از اتاق یا خانه هنگام خوابگردی داشته‌اند.

چه زمانی برای خوابگردی کودک باید به پزشک مراجعه کرد؟

خوابگردی اگرچه یک اختلال محسوب می‌شود اما معمولا بی خطر است با افزایش سن تعداد دفعات رخ دادن آن کاهش پیدا می‌کند. با این حال این مشکل در برخی کودکان و در برخی شرایط ویژه نیاز به مراجعه به پزشک دارد که از جمله آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• • خوابگردی مکرر یا تشدیدشونده: اگر خوابگردی کودک به‌طور منظم تکرار می‌شود، تعداد یا شدت اپیزودها افزایش پیدا کرده یا خواب کودک و اعضای خانواده را مختل می‌کند، بهتر است برای بررسی علت و عوامل زمینه‌ای با پزشک مشورت شود.
  • خارج شدن کودک از خانه: اگر کودک هنگام خوابگردی از اتاق یا خانه خارج می‌شود، به‌ویژه اگر این اتفاق تکرار شود یا با وجود ایمن‌سازی محیط همچنان ادامه داشته باشد، بهتر است برای بررسی وضعیت کودک و پیشگیری از خطرهای احتمالی به پزشک مراجعه شود.

• خوابگردی همراه با خروپف یا قطع تنفس: اگر خوابگردی با خروپف شدید، وقفه‌های تنفسی، نفس‌نفس زدن یا احساس خفگی در خواب همراه باشد، مراجعه به پزشک اهمیت دارد تا احتمال وجود اختلالات خواب مانند آپنه خواب بررسی شود.
• خواب‌آلودگی بیش از حد در طول روز: اگر کودک با وجود خواب کافی در طول روز بیش از حد خواب‌آلود است، به‌سختی بیدار می‌شود یا خواب‌آلودگی او باعث کاهش تمرکز و اختلال در فعالیت‌های روزانه شده است، بهتر است کیفیت خواب و علت این وضعیت توسط پزشک بررسی شود.
• حرکات غیرمعمول، سفتی بدن یا پرش‌های واضح: اگر هنگام خوابگردی سفت شدن بدن، پرش‌های مکرر یا حرکات غیرمعمول مشاهده می‌شود، به‌خصوص اگر این حرکات با الگوی معمول خوابگردی کودک تفاوت داشته باشند، مراجعه به پزشک برای بررسی علت ضروری است.
• خوابگردی در سنین بالاتر یا ادامه آن پس از بلوغ: اگر خوابگردی برای نخستین بار در سنین بالاتر شروع شود یا با وجود افزایش سن و رسیدن به دوران نوجوانی همچنان ادامه داشته باشد، بهتر است کودک برای بررسی عوامل زمینه‌ای و الگوی خواب توسط پزشک ارزیابی شود.

به نقل از choc.org

بیشتر مواردِ راه رفتن در خواب بی‌خطر (خوش‌خیم) هستند و معمولاً با افزایش سن کاهش می‌یابند. درصد بسیار کمی از کودکانی که در خواب راه می‌روند، ممکن است به بیماری دیگری مانند صرع مبتلا باشند. برای اطمینان از عدم وجود مشکلی جدی‌تر، با پزشک فرزندتان مشورت کنید.

خوابگردی کودکان در بیشتر موارد با افزایش سن کاهش پیدا می‌کند، اما آگاهی از نحوه برخورد صحیح با کودک و ایمن‌سازی محیط می‌تواند از بروز آسیب‌های احتمالی جلوگیری کند. این آگاهی برای مربیان مهدکودک نیز اهمیت دارد، زیرا شناخت رفتارها و نیازهای کودکان به آن‌ها کمک می‌کند در موقعیت‌های مختلف واکنش مناسب‌تری داشته باشند؛ به همین دلیل، یادگیری این مهارت‌ها در دوره تربیت مربی مهدکودک می‌تواند آمادگی مربیان را برای مراقبت بهتر از کودکان افزایش دهد.

سوالات متداول