انواع آموزش به کودکان را بشناسید!

آموزش به کودک فقط به این معنی نیست که اطلاعاتی را به او بگوییم و انتظار داشته باشیم آن را یاد بگیرد. کودکان با توجه به سن، مرحله رشد، علاقه و تجربه هایی که دارند، به شکل های مختلفی یاد می گیرند. گاهی یک بازی ساده می تواند بیشتر از توضیح طولانی به کودک کمک کند و در موقعیتی دیگر یک فعالیت عملی، قصه یا گفت و گو نتیجه بهتری را نسبت به سایر انواع آموزش به کودکان داشته باشد.

به همین دلیل، آموزش های مفید برای کودکان معمولا آموزش هایی هستند که کودک را درگیر می کنند و به او فرصت دیدن، شنیدن، پرسیدن، تجربه کردن و حتی اشتباه کردن می دهند. انتخاب روش مناسب هم بهتر است بر اساس سن کودک و موضوع آموزش انجام شود، نه اینکه یک شیوه برای همه کودکان و همه موقعیت ها استفاده شود.

روش های آموزش به کودکان چیست؟

روش آموزش به کودکان مجموعه ای از راه هایی است که به کمک آنها کودک یک مفهوم، مهارت یا رفتار جدید را یاد می گیرد. این روش می تواند بازی، گفت و گو، فعالیت عملی، مشاهده، داستان، کار گروهی یا حتی انجام یک کار ساده روزمره باشد.

به نقل از سایت UNICEF:

یادگیری کودکان همیشه از یک مسیر ثابت و یکسان پیروی نمی کند. استفاده از روش ها و ابزارهای متنوع آموزشی، از بازی و فعالیت های عملی گرفته تا فناوری، ویدئو و فعالیت های مشارکتی، می تواند فرصت های بیشتری برای یادگیری و تقویت مهارت های مختلف کودکان ایجاد کند.

برای انتخاب روش مناسب بهتر است چند عامل را در کنار هم ببینیم. سن کودک، میزان آمادگی او، علاقه مندی ها، موضوعی که قرار است آموزش داده شود و شرایطی که کودک در آن یاد می گیرد، همگی اهمیت دارند.

مهم ترین روش هایی که می توان در آموزش کودکان استفاده کرد عبارتند از:

• آموزش از طریق بازی
• آموزش عملی و تجربی
• آموزش بصری
• آموزش شنیداری و گفت و گو
• قصه گویی و نقش آفرینی
• آموزش مشارکتی و گروهی
• پرسش و پاسخ
• آموزش پروژه محور

لازم نیست برای هر کودک فقط یکی از این روش ها را انتخاب کنیم. در بسیاری از فعالیت ها، ترکیب چند روش می تواند آموزش را طبیعی تر و جذاب تر کند.

انواع آموزش به کودکان

در ادامه، مهم ترین انواع آموزش به کودکان و کاربرد هر کدام را بررسی می کنیم:

۱. آموزش به کودکان با بازی

بازی یکی از راه های طبیعی یادگیری در سال های کودکی است. کودک هنگام بازی فقط سرگرم نیست، بلکه ممکن است در حال حل مسئله، تمرین زبان، یادگیری نوبت، ساختن یک وسیله یا تجربه کردن رابطه علت و معلول باشد.

برای مثال، می توان شمارش را با شمردن اسباب بازی ها تمرین کرد، رنگ ها را با دسته بندی وسایل یاد گرفت یا از بازی نقش آفرینی برای گسترش واژگان استفاده کرد.

چند نمونه ساده:

• آموزش شمارش با اشیای واقعی
• یادگیری واژه ها در بازی نقش آفرینی
• آموزش رنگ و شکل با دسته بندی وسایل
• تمرین همکاری و رعایت نوبت در بازی گروهی

۲. آموزش عملی و تجربی

در آموزش عملی، کودک فقط شنونده نیست و خودش در فرایند یادگیری کاری انجام می دهد. این روش برای مفاهیمی که امکان مشاهده و تجربه آنها وجود دارد بسیار مناسب است.

کاشت یک دانه، درست کردن یک کاردستی، اندازه گیری مواد هنگام آشپزی، انجام یک آزمایش ساده یا حتی مرتب کردن وسایل می تواند به کودک کمک کند یک مفهوم را در موقعیت واقعی تجربه کند.

این روش به ویژه زمانی مفید است که بخواهیم کودک رابطه بین یک عمل و نتیجه آن را بهتر متوجه شود.

۳. آموزش بصری

بعضی مفاهیم وقتی دیده می شوند، برای کودک قابل فهم تر هستند. تصویر، کارت آموزشی، شکل، نمودار ساده، فیلم آموزشی و نقشه ذهنی می توانند در کنار توضیح شفاهی استفاده شوند.

البته بهتر است کودک را به شکل قطعی در گروه «دیداری» یا «شنیداری» قرار ندهیم. استفاده از چند شیوه در کنار هم معمولا انعطاف بیشتری ایجاد می کند.

۴. آموزش شنیداری و گفت و گو

قصه، شعر، موسیقی، توضیح شفاهی و گفت و گو از ابزارهای ساده آموزش هستند. حتی یک گفت و گوی کوتاه هنگام خرید یا رفتن به پارک می تواند فرصتی برای یادگیری باشد.

مثلا می توان درباره رنگ و شکل وسایل، تعداد آنها، اتفاقی که افتاده یا علت یک موضوع از کودک سوال کرد.

پرسش های باز مثل «فکر می کنی چرا این اتفاق افتاد؟» کودک را به توضیح دادن و فکر کردن تشویق می کنند.

۵. آموزش از طریق قصه و نقش آفرینی

قصه و بازی نقش آفرینی به کودک اجازه می دهند یک موقعیت را از زاویه دیگری تجربه کند. کودک می تواند نقش پزشک، معلم، فروشنده، آشپز یا حتی یک شخصیت خیالی را بازی کند.

در این فعالیت ها، کودک همزمان با بازی کردن، واژه های جدید را به کار می برد، گفت و گو می کند، موقعیت های مختلف را تجربه می کند و برای ادامه بازی تصمیم می گیرد.

۶. آموزش مشارکتی و گروهی

فعالیت گروهی فرصت خوبی برای تمرین مهارت هایی است که فقط با توضیح دادن یاد گرفته نمی شوند. رعایت نوبت، گوش دادن، همکاری، تقسیم وظایف و حل اختلاف از جمله این مهارت ها هستند.

برای کودکان بزرگ تر می توان فعالیت هایی مثل ساخت یک کاردستی گروهی، انجام یک پروژه کوچک یا پیدا کردن پاسخ یک سوال را به شکل مشترک طراحی کرد.

چگونه روش آموزش مناسب کودک را انتخاب کنیم؟

همه کودکان با یک فعالیت به یک اندازه ارتباط برقرار نمی کنند. انتخاب روش مناسب نیاز به توجه به شرایط همان کودک دارد.

سن و مرحله رشد کودک را در نظر بگیرید

فعالیتی که برای یک کودک ۳ ساله مناسب است ممکن است برای کودک ۸ ساله ساده یا خسته کننده باشد. با افزایش سن، می توان فعالیت های پیچیده تر، پروژه، تحقیق و حل مسئله را وارد برنامه کرد.

به علاقه و واکنش کودک توجه کنید

اگر کودک با یک فعالیت ارتباط نمی گیرد، لزوما به معنی ضعف یادگیری نیست. ممکن است فعالیت برای او جذاب نباشد، زمان مناسبی انتخاب نشده باشد یا سطح آن با توانایی کودک هماهنگ نباشد.

چند روش را با هم ترکیب کنید

مثلا برای آموزش یک مفهوم می توان از این مسیر استفاده کرد:

داستان ← تصویر ← فعالیت عملی ← پرسش و پاسخ

در این حالت کودک فقط توضیح را نمی شنود و فرصت دارد موضوع را ببیند، تجربه کند و درباره آن صحبت کند.

اصول مهم در آموزش به کودکان

برای اینکه آموزش نتیجه بهتری داشته باشد، چند اصل ساده را می توان در خانه و محیط آموزشی رعایت کرد:

1. آموزش را متناسب با سن و سطح رشد کودک انتخاب کنید.
2. کودک را فقط شنونده آموزش قرار ندهید.
3. از پرسش و گفت و گو برای درگیر کردن ذهن کودک استفاده کنید.
4. اجازه دهید کودک اشتباه کند و دوباره امتحان کند.
5. آموزش را با تجربه های واقعی زندگی ارتباط دهید.
6. فعالیت های آموزشی را بیش از حد طولانی نکنید.
7. علاقه و تفاوت های فردی کودک را در نظر بگیرید.

در مورد مهارت هایی مثل توجه، حافظه کاری و کنترل تکانه نیز فعالیت های بازی و تمرین های متناسب با سن می توانند فرصت تمرین ایجاد کنند. مرکز رشد کودک دانشگاه هاروارد توضیح می دهد که بازی های خلاقانه و فعالیت های مدرسه ای می توانند به تمرین مهارت های اجرایی کمک کنند.

آموزش به کودکان در خانه چگونه باشد؟

خانه فقط محل استراحت کودک نیست و بسیاری از موقعیت های معمول روزانه می توانند به فرصتی برای یادگیری تبدیل شوند.

از موقعیت های روزمره برای آموزش استفاده کنید

هنگام خرید می توان درباره تعداد و قیمت صحبت کرد. هنگام آشپزی می توان اندازه گیری و ترتیب مراحل را تمرین کرد. مرتب کردن اسباب بازی ها هم می تواند فرصتی برای دسته بندی و مسئولیت پذیری باشد.

آموزش را به شکل سوال و جواب پیش ببرید

به جای اینکه همیشه پاسخ را آماده به کودک بدهیم، می توانیم از او بخواهیم فکر کند:

«فکر می کنی چرا این اتفاق افتاد؟»

«اگر این را جابه جا کنیم چه می شود؟»

«به نظرت راه دیگری هم وجود دارد؟»

از بازی و فعالیت های ساده استفاده کنید

لازم نیست برای هر فعالیت آموزشی وسیله خاصی تهیه شود. وسایل معمول خانه، کتاب، کاغذ، مداد، لگو، ظروف بی خطر یا حتی وسایل طبیعت می توانند در فعالیت های مناسب سن کودک استفاده شوند.

روش آموزش و کاربرد آن

آموزش کودک بر اساس سن چه تفاوتی دارد؟

سن کودک در انتخاب فعالیت آموزشی اهمیت دارد. این به معنی آن نیست که تمام کودکان یک سن باید دقیقا یک فعالیت را انجام دهند. سطح رشد و علاقه کودک هم باید در نظر گرفته شود.

آموزش کودکان زیر ۵ سال

برای کودکان زیر ۵ سال، بازی، قصه، حرکت، موسیقی، فعالیت های حسی و تجربه های روزمره جایگاه مهمی دارند. شناخت رنگ ها و شکل ها، شمارش ساده، گسترش واژگان، نقاشی، پازل های ساده و بازی نقش آفرینی از فعالیت هایی هستند که می توان در این سن استفاده کرد.

هدف در این دوره بیشتر ایجاد فرصت برای تجربه و یادگیری است و نه آموزش رسمی و طولانی.

آموزش کودکان ۵ ساله

در ۵ سالگی می توان فعالیت های هدفمندتری را وارد برنامه کودک کرد. قصه گویی، بازی های فکری ساده، شمارش، شناخت حروف متناسب با آمادگی کودک، کاردستی، فعالیت های هنری و بازی های گروهی گزینه های مناسبی هستند.

هنوز هم بهتر است فعالیت ها خشک و شبیه کلاس رسمی نباشند و کودک فرصت حرکت و تجربه داشته باشد.

آموزش کودکان ۶ ساله

در ۶ سالگی، بسیاری از کودکان آمادگی بیشتری برای فعالیت های ساختارمند دارند. خواندن و نوشتن متناسب با سطح کودک، ریاضی پایه، حل مسئله، آزمایش های ساده و پروژه های کوچک را می توان در کنار بازی و فعالیت عملی قرار داد.

آموزش کودکان ۷ ساله

برای آموزش کودکان ۷ ساله می توان فعالیت هایی را انتخاب کرد که کودک را به فکر کردن و توضیح دادن تشویق کنند. مطالعه و درک مطلب، نوشتن، ریاضی، علوم، فعالیت گروهی و پروژه های کوتاه از جمله این فعالیت ها هستند.

در این سن بهتر است کودک فقط پاسخ را حفظ نکند و بتواند توضیح دهد چرا به آن پاسخ رسیده است.

آموزش کودکان ۸ ساله

در ۸ سالگی می توان فعالیت های آموزشی را کمی چالش برانگیزتر کرد. تحقیق کوتاه، پروژه های فردی یا گروهی، آزمایش، حل مسئله، داستان نویسی و ارائه یک موضوع می توانند به یادگیری عمیق تر کمک کنند.

در این مرحله، ارتباط دادن آموخته ها با زندگی واقعی هم اهمیت بیشتری پیدا می کند.

آموزش های مفید برای کودکان بر اساس سن

چه اشتباهاتی در آموزش کودکان رایج است؟

گاهی مشکل از انتخاب روش آموزشی نیست، بلکه از شیوه اجرای آن است.

مجبور کردن کودک به یادگیری

وقتی هر فعالیت به اجبار تبدیل شود، ممکن است کودک از خود فعالیت آموزشی فاصله بگیرد. بهتر است تا حد امکان آموزش با علاقه و مشارکت کودک همراه شود.

مقایسه کودک با دیگران

سرعت یادگیری کودکان یکسان نیست. مقایسه مداوم با خواهر، برادر یا همکلاسی معمولا به جای کمک به یادگیری، فشار بیشتری ایجاد می کند.

استفاده از یک روش برای همه کودکان

ممکن است یک کودک از فعالیت عملی لذت ببرد و کودک دیگری با قصه یا تصویر بیشتر درگیر شود. بهتر است روش های مختلف را امتحان کنیم.

طولانی کردن آموزش

فعالیت آموزشی برای کودک، مخصوصا در سنین پایین، نباید آنقدر طولانی شود که خستگی جای یادگیری را بگیرد.

تبدیل هر بازی به یک درس رسمی

قرار نیست هر بازی حتما یک هدف آموزشی مشخص و قابل اندازه گیری داشته باشد. گاهی کودک از طریق بازی آزادانه تجربه می کند و همین فرصت برای رشد او ارزشمند است. یونیسف نیز در توضیح بازی آزاد، بر آزادی کودک در انتخاب شیوه، وسایل و موضوع بازی تاکید می کند.

کدام روش آموزش برای کودک بهتر است؟

یک روش واحد را نمی توان برای همه کودکان بهترین روش دانست. روش مناسب به سن کودک، موضوع آموزش، میزان آمادگی، علاقه و شرایط یادگیری بستگی دارد.

در بسیاری از موقعیت ها می توان چند روش را با هم ترکیب کرد. مثلا برای آموزش یک واژه جدید، ابتدا یک داستان کوتاه تعریف کرد، تصویر آن را نشان داد، از کودک خواست درباره آن صحبت کند و در پایان یک بازی ساده مرتبط با همان موضوع انجام داد.

این ترکیب باعث می شود کودک فقط شنونده نباشد و فرصت داشته باشد موضوع را از چند مسیر تجربه کند.

ترکیب روش ها برای آموزش یک مفهوم

نقش والدین و مربی در آموزش کودک

والد یا مربی قرار نیست همیشه پاسخ آماده را در اختیار کودک بگذارد. بخش مهمی از نقش بزرگسال، فراهم کردن محیط مناسب و کمک به کودک برای فکر کردن و تجربه کردن است.

پرسیدن سوال، گوش دادن به پاسخ کودک، دادن فرصت برای امتحان کردن و کمک کردن در زمانی که فعالیت بیش از حد دشوار می شود، می تواند یادگیری را بهتر پیش ببرد. اگر هدف شما فعالیت حرفه ای در زمینه آموزش و مراقبت از کودکان است، می توان به دوره مربیگری مهد کودک فنی حرفه ای به عنوان یک مسیر آموزشی مرتبط برای علاقه مندان اشاره کرد.

سوالات متداول