خشم در کودکان | بررسی علل و راه‌های پیشگیری

خشم در کودکان بخش طبیعی از رشد و هیجانات کودک است و می‌تواند در واکنش به ناکامی، محدودیت، خستگی، استرس یا ناتوانی در بیان احساسات بروز کند. بااین‌حال، زمانی که خشم شدید یا مکرر می‌شود و به پرخاشگری، آسیب به خود یا دیگران یا اختلال در روابط و زندگی روزمره کودک منجر می‌شود، لازم است والدین علت آن را بررسی کنند و کنترل خشم در کودکان را به شیوه‌ای درست به او آموزش دهند. شناخت علت و نشانه‌های خشم، واکنش صحیح والدین در زمان عصبانیت و آموزش روش‌های مناسب برای مدیریت احساسات، نقش مهمی در کمک به کودک دارد. درمقاله کنترل خشم در کودکان، علت‌ها و نشانه‌های خشم و پرخاشگری، نحوه برخورد با کودک عصبانی، راهکارهای آموزش کنترل خشم و بازی‌های مناسب برای تقویت این مهارت را بررسی می‌کنیم.

خشم در کودکان چیست و آیا طبیعی است؟

خشم در کودکان و حتی نوجوانان یک واکنش طبیعی است و به خودی خود به معنای وجود یک مشکل جدی نیست! از آنجایی که در کودکان کم سن هنوز مهارت کنترل هیجان به شکل کامل ایجاد نشده است ممکن است خشم در این سنین به شکل‌های مختلف از جمله گریه، فریاد، مخالفت یا کج‌ خلقی نشان داده شود. این طغیان هیجانی معمولا با افزایش سن و رشد مهارت‌های ارتباطی کمتر می‌شود و کودک به تدریج می‌آموزد تا احساسات خود را کنترل کند. در غیر این صورت از والدین خواسته می‌شود تا در رابطه با راههای کنترل خشم در کودکان مطالعه کنند یا در صورت نیاز از متخصص کمک بگیرند.

به نقل از childmind.org

خشم در دوران کودکی به‌عنوان یک واکنش طبیعی به عواملی نظیر ناکامی، خستگی و ناتوانی در ابراز احساسات شناخته می‌شود، اما در صورت بروز به شکل شدید یا مکرر، نیازمند توجه و مداخله والدین است. هنگامی که این هیجان به رفتارهای پرخاشگرانه، آسیب جسمانی یا اختلال در روند زندگی روزمره منجر شود، ریشه‌یابی دقیق دلایل آن اهمیت دوچندانی پیدا می‌کند.

تفاوت خشم، کج خلقی و پرخاشگری در کودکان

والدین همواره باید توجه داشته باشند که احساس خشم با رفتارهایی که کودک ناشی از خشم نشان می‌دهند، متفاوت است. در واقع کودک حق عصبانی شدن دارد اما در این حین انجام دادن رفتارهایی از جمله ضربه زدن، لگد زدن، گاز گرفتن، توهین کردن یا آسیب رساندن یا خود و دیگران قابل قبول نیست. در جدول زیر به بررسی تفاوت میان خشم و رفتارهای ناشی از آن پرداخته‌ایم:

علت خشم در کودکان چیست؟

بسیاری از والدین یا مربیان مهدکودک بر این گمان هستند که علت خشم همیشه ناشی از لجبازی کودک است، در حالی است که این رفتار ممکن است به دلایل دیگری از جمله ناتوانی در بیان احساسات، خستگی و گرسنگی ایجاد شود یا در واکنش به تغییرات محیطی رخ دهد. در ادامه به بررسی علل خشم در کودکان خواهیم پرداخت:

عوامل رشد و هیجانی

نداشتن مهارت کافی برای شناخت و تنظیم احساسات در کنار محدود بودن مهارت‌های زبانی منجر شده می‌شود تا کودک نتواند ناراحتی یا نیاز خود را توضیح دهد و به جای صحبت کردن، با گریه، فریاد یا پرخاشگری واکنش نشان دهد. علاوه بر این، افزایش نیاز کودک به استقلال و تمایل به انجام کارها به شیوه خودش می‌تواند باعث تعارض و عصبانیت شود.

عوامل محیطی و خانوادگی

محیط زندگی می‌تواند نقش مهمی در ایجاد فشار روانی یا القا حس آرامش به کودک داشته باشد. به عنوان مثال رای مثال، تعارض مداوم میان والدین، تغییراتی مانند جابه‌جایی خانه، تولد فرزند جدید یا تغییر مدرسه و همچنین تجربه استرس می‌تواند کودک را تحت فشار قرار دهد. از سوی دیگر، کودکان تا حدی شیوه واکنش به احساسات را از بزرگسالان یاد می‌گیرند و ممکن است با مشاهده مکرر فریاد زدن، تهدید کردن یا رفتارهای پرخاشگرانه، همین الگو را برای بیان خشم خود به کار ببرند.

مشکلات مدرسه، دوستان و همسالان

عواملی از جمله فشار تحصیلی، دشورای در یادگیری، اختلاف با معلم یا همکلاسی‌ها و مشکلات ارتباطی می‌توانند زمینه‌ساز عصبانیت کودک شوند. در واقع کاهی کودکان فشار ناشی از ناتوانی در توضیح آنچه در مدرسه یا میان دوستانش اتفاق افتاده است، خشم و رفتارهای ناشی از آن را از خود بروز می‌دهند. از این رو آشنایی با نحوه کنترل خشم در کودکان ابتدایی باید برای والدین در اولویت باشد.

آیا خشم کودک می‌تواند با مشکلات دیگری ارتباط داشته باشد؟

ممکن است در برخی کودکان خشم به شکل مکرر و خارج از کنترل دیده شود که در این صورت احتمال وجود مشکلات دیگر از جمله اختلال کم‌توجهی ـ بیش‌فعالی (ADHD)، اضطراب، اوتیسم، مشکلات یادگیری یا برخی اختلالات تنظیم خلق و رفتار مطرح می‌شود. در چنین شرایطی از والدین خواسته می‌شود تا جهت شناسایی علت اصلی و انتخاب روش درمانی مناسب حتما به روان‌شناس کودک یا پزشک مراجعه کنند.

نشانه‌های خشم و پرخاشگری در کودکان چیست؟

خشم در کودکان می‌تواند با تغییرات جسمی، هیجانی و رفتاری همراه باشد. شناخت این نشانه‌ها به والدین کمک می‌کند الگوی خشم کودک را بهتر تشخیص دهند؛ بااین‌حال، یک واکنش خشمگینانه به‌تنهایی نشانه وجود مشکل نیست و باید شدت، تکرار و تأثیر آن بر زندگی کودک نیز در نظر گرفته شود.

نشانه‌های جسمی خشم

کودک ممکن است پیش از بروز رفتارهای پرخاشگرانه، تغییرات جسمی مشخصی را تجربه کند. برخی از نشانه‌های اولیه خشم عبارت‌اند از افزایش ضربان قلب، تنفس سریع، گرفتگی یا تنش عضلات، فشردن دندان‌ها و مشت کردن دست‌ها. آموزش کودک برای شناخت این علائم می‌تواند به او کمک کند پیش از رسیدن خشم به اوج، از روش‌های آرام‌سازی استفاده کند.

نشانه‌های رفتاری و کلامی خشم

خشم شدید ممکن است به شکل جیغ زدن، گریه شدید، فریاد کشیدن، توهین کردن یا مخالفت شدید با دیگران بروز کند. در برخی کودکان، این حالت با رفتارهای پرخاشگرانه مانند ضربه زدن، لگد زدن، گاز گرفتن، پرتاب کردن اشیا یا شکستن وسایل همراه می‌شود.

هنگام عصبانیت کودک چکار کنیم؟

بسیاری از افراد بر این باور هستند که پس از بروز نشانه‌های خشم در کودکان باید هرچه سریع‌تر اقدام به آرام کردن او نمایند اما راه درست این است که ابتدا از تشدید موقعیت و آسیب جلوگیری کنیم و سپس به کودک کمک کنیم احساس خود را مدیریت کند. از جمله اقدامات مهم هنگام خشم کودک شامل موارد زیر می‌شود:

حفظ آرامش

اگر متوجه خشمگین بودن کودک خود شدید، بهتر است ابتدا صدای آرام و جملات کوتاه با او صحبت کنید و از داد زدن، تهدید کردن یا پاسخ تند خودداری کنید. واکنش شدید والدین می‌تواند تنش موقعیت را بیشتر کند. اگر احساس می‌کنید خودتان نیز عصبانی شده‌اید، چند لحظه مکث کنید و بعد با کودک صحبت کنید.

ایمن سازی محیط

از آنجایی که اولویت حفظ سلامت کودک است، بهتر است تا اشیای خطرناک یا شکستنی را از دسترس او دور کنید و در صورت نیاز کودک را از فرد یا موقعیتی که ممکن است باعث آسیب شود، فاصله دهید.

پرهیز از بحث و بازخواست کودک

وقتی کودک در اوج عصبانیت است، معمولاً زمان مناسبی برای توضیح طولانی، بازخواست یا تلاش برای قانع کردن او نیست. در این مرحله، با حفظ آرامش و تعیین حد و مرز روشن، از تشدید موقعیت جلوگیری کنید و گفت‌وگوی اصلی درباره علت خشم و رفتار کودک را به زمانی موکول کنید که آرام‌تر شده باشد.

پذیرفتن احساسات کودک

پذیرفتن احساس به معنای تأیید هر رفتاری نیست و شما باید به کودک نشان دهید که متوجه ناراحتی او هستید، اما برای رفتارهایی مانند زدن، گاز گرفتن، توهین یا آسیب رساندن به وسایل حد و مرز مشخصی وجود دارد. این تفکیک به کودک یاد می‌دهد که عصبانی شدن اشکالی ندارد، اما باید احساس خود را بدون آسیب رساندن به دیگران بیان کند.

هنگام خشم کودک چه کارهایی انجام ندهیم؟

همانطور که مشخص است رفتار والدین هنگام که کودک عصبانی یا خشمگین است بسیار مهم است و می‌تواند زمینه ساز رفتارهای آینده کودک باشد. از این رو توصیه می‌شود تا والدین از انجام دادن رفتارهای زیر هنگام عصبانیت خودداری کنند:

• داد زدن و تهدید کردن: داد زدن، تهدید کردن یا پاسخ پرخاشگرانه معمولاً تنش موقعیت را بیشتر می‌کند. بهتر است والد با حفظ آرامش، حد و مرز رفتار کودک را به‌طور روشن و ثابت مشخص کند.
• تنبیه بدنی: تنبیه بدنی روش مناسبی برای آموزش کنترل خشم نیست و می‌تواند رفتار پرخاشگرانه را تقویت کند. کودک باید به‌جای ترس از تنبیه، روش‌های مناسب‌تری برای بیان و مدیریت احساسات خود یاد بگیرد.
• تحقیر کودک: برچسب‌هایی مانند عصبانی یا پرخاشگر می‌توانند تصویر منفی از خود در کودک ایجاد کنند. بهتر است رفتار نامناسب را از شخصیت کودک جدا کنیم و فقط درباره همان رفتار صحبت کنیم.

انواع بازی برای کنترل خشم کودکان

بازی یکی از روش‌های مناسب برای آموزش مهارت کنترل خشم به کودکان است، زیرا کودک می‌تواند در فضایی سرگرم‌کننده و بدون احساس فشار، احساسات خود را بهتر بشناسد و روش‌های مناسب‌تری برای واکنش به موقعیت‌های خشمگین‌ کننده تمرین کند. بازی‌هایی که به کودک یاد می‌دهند پیش از واکنش مکث کند، احساس خود را بیان کند و برای آرام شدن از روش‌های سالم کمک بگیرد، می‌توانند در تقویت مهارت مدیریت خشم موثر باشند. در ادامه، سه بازی کاربردی برای این منظور معرفی می‌کنیم:

• مهارت کنترل خشم در کودکان با قصه: داستانی را انتخاب کنید که شخصیت اصلی با موقعیتی خشمگین‌کننده روبه‌رو می‌شود و سپس راه مناسبی برای آرام شدن پیدا می‌کند. بعد از قصه، درباره احساس شخصیت و راهی که برای کنترل خشم انتخاب کرده است با کودک صحبت کنید.
• بازی شکلک‌های احساسات: چند شکلک با احساسات مختلف مانند شادی، ناراحتی و عصبانیت آماده کنید و از کودک بخواهید احساس هرکدام را تشخیص دهد. سپس درباره نشانه‌های خشم و روش‌های مناسب برای بیان آن با کودک صحبت کنید.
• بازی بادبادک خشم: از کودک بخواهید خشم خود را مانند بادبادکی تصور کند که با هر نفس آرام، کمی از شدت آن کم می‌شود. این بازی می‌تواند به کودک کمک کند هنگام عصبانیت مکث کند، نفس عمیق بکشد و پیش از واکنش، احساس خود را کنترل کند.

چه زمانی برای خشم و پرخاشگری کودک باید به روانشناس مراجعه کرد؟

عصبانی شدن و حتی برخی طغیان‌های هیجانی در کودکان طبیعی است، اما اگر خشم کودک شدید، مکرر یا خارج از تناسب با سن و شرایط او باشد، بهتر است علت آن بررسی شود. مراجعه به روان‌شناس کودک در شرایط زیر می‌تواند به شناسایی علت و انتخاب روش مناسب برای مدیریت رفتار کمک کند:

• خشم و پرخاشگری به‌طور مکرر یا شدید اتفاق می‌افتد و به‌مرور کنترل آن دشوارتر می‌شود.
• کودک به خودش یا دیگران آسیب می‌زند یا رفتارهای پرخاشگرانه او خطر ایجاد می‌کند.
• خشم بر زندگی روزمره کودک تأثیر گذاشته است و باعث اختلال در مدرسه، روابط با همسالان یا ارتباط با اعضای خانواده می‌شود.
• واکنش‌های کودک با سن و مرحله رشدی او تناسب ندارد یا شدت آنها بسیار بیشتر از موقعیتی است که باعث خشم شده است.
• روش‌های معمول والدین برای مدیریت خشم مؤثر نیستند و رفتار کودک همچنان ادامه دارد یا تشدید می‌شود.
• همراه با خشم، نشانه‌های دیگری نیز دیده می‌شود و احتمال وجود مشکلاتی مانند اضطراب، ADHD، اوتیسم، مشکلات یادگیری یا سایر مشکلات هیجانی و رفتاری مطرح است.

کنترل خشم در کودکان دکتر هلاکویی

در رویکردهای تربیتی مطرح‌شده از سوی دکتر هلاکویی، نحوه واکنش والدین به خشم کودک می‌تواند در شکل ‌گیری الگوی رفتاری او نقش مهمی داشته باشد. کودک باید بتواند احساس خشم را تجربه و بیان کند، اما هم‌ زمان لازم است مرز مشخصی میان پذیرفتن احساس و پذیرفتن رفتار پرخاشگرانه وجود داشته باشد. والدین می‌توانند با حفظ آرامش، ثبات در قوانین و پرهیز از تنبیه، تهدید یا تسلیم شدن در برابر پرخاشگری، به کودک کمک کنند به تدریج مهارت خود تنظیمی و حل مسئله را یاد بگیرد.

مربی مهدکودک می‌تواند با شناسایی محرک‌های خشم، به کودک کمک کند احساسات خود را بهتر بشناسد و بیان کند. هنگام عصبانیت نیز بهتر است مربی کودک را از موقعیت تنش‌زا دور کند، آرام بماند و از تذکر طولانی خودداری کند. پس از آرام شدن، صحبت کوتاه درباره اتفاق، تمرین روش‌های مناسب برای واکنش و تشویق رفتار مثبت می‌تواند به کودک در کنترل خشم کمک کند.

سوالات متدوال