0 تا 100 علائم بیش فعالی در کودکان

علائم بیش فعالی در کودکان همیشه به شکل یک کودک بسیار شلوغ و پرتحرک دیده نمی شود. بعضی کودکان بیشتر با حواس پرتی، فراموش کردن کارها و ناتوانی در دنبال کردن دستورها مشکل دارند و بعضی دیگر بیشتر بی قرارند، زیاد حرف می زنند یا قبل از فکر کردن عمل می کنند. نکته مهم این است که بسیاری از این رفتارها ممکن است گاهی در هر کودکی دیده شود و به تنهایی به معنی بیش فعالی یا همان ADHD نیست.

برای شناخت نشانه های بیش فعالی باید به تداوم و شدت رفتار، سن کودک و تاثیری که این رفتارها بر خانه، مهد کودک، مدرسه و ارتباط با دیگران می گذارند توجه کرد. در این مقاله از علائم اولیه بیش فعالی تا نشانه هایی که ممکن است در ۳، ۴ و ۶ سالگی بیشتر به چشم بیایند را بررسی می کنیم و درباره تفاوت شیطنت طبیعی با اختلال نقص توجه و بیش فعالی، تست بیش فعالی کودکان و زمان مراجعه برای ارزیابی تخصصی هم صحبت خواهیم کرد.

مهمترین علائم بیش فعالی در کودکان

علائم بیش فعالی در کودکان را معمولا می توان در سه گروه اصلی بررسی کرد: علائم کمبود توجه، علائم بیش فعالی و علائم تکانشگری. ممکن است یک کودک بیشتر علائم مربوط به توجه را نشان دهد، کودک دیگر بیشتر بی قرار و پرتحرک باشد و در بعضی کودکان هر سه گروه با هم دیده شوند.

به نقل از سایت NIMH – موسسه ملی سلامت روان آمریکا:

ADHD یک اختلال رشدی است که با الگویی پایدار از کمبود توجه، بیش فعالی و تکانشگری شناخته می شود. این علائم ممکن است در همه کودکان به یک شکل ظاهر نشوند و در بعضی افراد یکی از این سه گروه علائم پررنگ تر باشد.

علائم کمبود توجه در کودکان

وقتی مشکل اصلی کودک در زمینه توجه باشد، ممکن است والدین ابتدا تصور کنند او بی دقت است یا به حرفشان گوش نمی دهد. برای مثال کودک مدام وسایلش را جا می گذارد، وسط انجام یک کار سراغ فعالیت دیگری می رود یا دستورهایی را که چند دقیقه قبل شنیده فراموش می کند.

مهمترین نشانه هایی که ممکن است در این گروه دیده شوند عبارتند از:

• عدم تمرکز کودک در فعالیت های متناسب با سن
• حواس پرت شدن با کوچک ترین محرک
• بی دقتی در کارها و اشتباه کردن در جزئیات
• فراموش کردن کارهای روزمره یا وسایل شخصی
• دنبال نکردن دستورها تا پایان
• مشکل در تمام کردن تکالیف و فعالیت ها
• گم کردن مداوم وسایل
• اجتناب از کارهایی که نیاز به توجه مداوم دارند

البته یک کودک سالم هم ممکن است هنگام انجام کاری که برایش جذاب نیست، تمرکز خود را از دست بدهد. تفاوت اصلی در ADHD این است که این الگو پایدارتر است و می تواند در فعالیت های مختلف و محیط های متفاوت مشکل ایجاد کند.

علائم بیش فعالی در کودکان

در گروه دوم، نشانه های حرکتی و رفتاری بیشتر به چشم می آیند. کودک ممکن است مدام از جای خود بلند شود، دست و پایش را تکان دهد، در موقعیت هایی که باید آرام بنشیند نتواند این کار را انجام دهد یا بیش از حد صحبت کند.

علائم تکانشگری در کودکان

تکانشگری به این معناست که کودک قبل از فکر کردن عمل می کند. برای مثال وسط صحبت دیگران می پرد، جواب سوال را قبل از تمام شدن سوال می دهد، تحمل منتظر ماندن برای نوبت را ندارد یا تصمیمی می گیرد که پیامد آن را در نظر نگرفته است. این رفتارها وقتی به شکل مداوم تکرار شوند، می توانند روی رابطه کودک با همسالان و بزرگسالان اثر بگذارند.

علائم اولیه بیش فعالی در کودکان

بعضی نشانه های ADHD ممکن است در سال های پیش دبستانی هم دیده شوند، اما شناخت آنها در سنین پایین ساده نیست. کودکان خردسال به طور طبیعی پرتحرک هستند، مدت زیادی روی یک فعالیت نمی مانند و گاهی وسط حرف دیگران می پرند. بنابراین نمی توان صرفا با دیدن چند رفتار، تشخیص بیش فعالی داد.

آنچه اهمیت دارد این است که رفتار کودک در مقایسه با کودکان هم سن خود چقدر متفاوت است و آیا این رفتارها در موقعیت های مختلف تکرار می شوند یا نه. برای مثال اگر کودک فقط در زمان خستگی بی قرار می شود، نمی توان آن را با کودکی که تقریبا در همه موقعیت ها قادر به آرام ماندن، گوش دادن یا منتظر ماندن نیست یکسان دانست.

مهارت های اجرایی مانند توجه، کنترل تکانه، برنامه ریزی و حل مسئله به تدریج در سال های کودکی رشد می کنند. به همین دلیل بررسی رفتار کودک باید متناسب با سن او انجام شود، نه با انتظارهایی که از یک کودک بزرگتر داریم.

علائم بیش فعالی در کودکان زیر 2 سال

تشخیص بیش فعالی در کودکان زیر 2 سال موضوع حساسی است. کودک در این سن هنوز در مرحله ای از رشد قرار دارد که حرکت زیاد، کنجکاوی، تغییر سریع توجه و دشواری در آرام نشستن می تواند بخشی از رفتار طبیعی او باشد.

برای همین، بی قراری کودک زیر دو سال به تنهایی نمی تواند نشانه ADHD باشد. متخصص هنگام ارزیابی باید به مجموعه ای از عوامل رشدی، رفتاری و محیطی توجه کند. حتی مشکلات خواب، شرایط خانوادگی و عوامل دیگری که می توانند روی توجه و رفتار اثر بگذارند باید در نظر گرفته شوند. CDC نیز تاکید می کند که مشکلات مختلف از جمله اختلالات خواب، اضطراب و برخی مشکلات یادگیری می توانند علائمی شبیه ADHD ایجاد کنند.

علائم بیش فعالی در کودکان زیر ۱ سال

در کودکان زیر یک سال، بهتر است به جای جستجوی مستقیم برای نشانه های ADHD، روند کلی رشد و رفتار کودک را زیر نظر داشت. میزان حرکت، الگوی خواب، واکنش به محرک ها و نحوه ارتباط کودک با اطرافیان در این سن می توانند اطلاعات مفیدتری درباره وضعیت رشد بدهند.

اگر والدین در مورد رشد یا رفتار کودک نگرانی جدی دارند، بهتر است موضوع را با متخصص اطفال مطرح کنند تا در صورت نیاز ارزیابی رشد کودک انجام شود. قرار دادن برچسب بیش فعالی روی نوزاد یا کودک خیلی کم سن بدون ارزیابی تخصصی می تواند بیشتر باعث نگرانی خانواده شود تا کمک به آنها.

علائم بیش فعالی در کودکان 3 ساله

در سه سالگی، کودک معمولا فعال است و ممکن است مدت زیادی یک جا ننشیند. به همین دلیل تشخیص تفاوت میان رفتار طبیعی و علائم بیش فعالی نیاز به دقت دارد.

در یک کودک سه ساله، نشانه های نگران کننده ممکن است شامل بی قراری بسیار شدید و مداوم، دشواری غیرمعمول در شرکت در یک فعالیت کوتاه، ناتوانی واضح در دنبال کردن دستورهای ساده یا رفتار تکانشی مکرر باشد. با این حال، این علائم باید در کنار سن کودک و شرایط محیطی او دیده شوند.

بازی های ساده و متناسب با سن می توانند فرصت خوبی برای مشاهده مهارت توجه، نوبت گرفتن، دنبال کردن دستور و کنترل تکانه ایجاد کنند. هدف از این بازی ها تشخیص ADHD نیست، بلکه کمک به رشد مهارت های کودک است.

علائم بیش فعالی در کودکان ۴ ساله

در چهار سالگی، تفاوت های رفتاری کودک ممکن است در مهد کودک یا فعالیت های گروهی بیشتر دیده شود. کودکی که دائما فعالیت خود را رها می کند، نمی تواند برای مدت کوتاه روی یک فعالیت متناسب با سن تمرکز کند، بدون فکر به سمت موقعیت های خطرناک می رود یا بارها صحبت دیگران را قطع می کند، ممکن است نیاز به بررسی بیشتری داشته باشد.

از طرف دیگر، کودکی که فقط در شرایط خاص بی قرار می شود یا زمانی که خسته است نمی تواند آرام بماند، لزوما علائم ADHD ندارد.

تنظیم هیجان هم در این سن اهمیت زیادی دارد. کودک هنوز در حال یادگیری کنترل احساسات و واکنش های خود است، بنابراین عصبانیت یا گریه شدید در بعضی موقعیت ها طبیعی است، اما اگر مشکلات تنظیم رفتار و هیجان بسیار شدید و مداوم باشند، بهتر است با متخصص مشورت شود.

علائم بیش فعالی در کودکان 6 ساله

در حدود شش سالگی، با افزایش انتظارات آموزشی و اجتماعی، بعضی نشانه ها ممکن است واضح تر شوند. کودک باید بتواند دستورهای متناسب با سن را دنبال کند، برای مدت کوتاهی روی فعالیت تمرکز داشته باشد و در فعالیت های گروهی تا حدی نوبت را رعایت کند.

نشانه هایی که ممکن است بیشتر توجه والدین یا مربی را جلب کنند شامل فراموش کردن مرتب وسایل، بی دقتی، ناتوانی در نشستن هنگام فعالیت، صحبت کردن بیش از حد، قطع کردن صحبت دیگران، عجله در پاسخ دادن و دشواری در تمام کردن فعالیت هاست.

اما همچنان یک اصل مهم وجود دارد: تعداد رفتارها به تنهایی تعیین کننده نیست. در تشخیص ADHD، الگوی علائم و تاثیری که آنها بر عملکرد کودک دارند اهمیت زیادی دارد.

تفاوت شیطنت طبیعی با بیش فعالی در کودکان

یکی از رایج ترین پرسش های والدین این است که از کجا بفهمیم کودک فقط پرانرژی است یا ممکن است ADHD داشته باشد؟

برای پاسخ، بهتر است چند موضوع را در کنار هم ببینیم:

بنابراین دشواری در تمرکز یا رفتار گاهی در کودکان طبیعی است؛ مسئله زمانی مهم تر می شود که علائم ادامه پیدا کنند، شدید باشند و در خانه، مدرسه یا روابط کودک مشکل ایجاد کنند.

آیا هر کودک بی قرار یا حواس پرت بیش فعال است؟

خیر! خواب ناکافی، تغییرات بزرگ در زندگی کودک، اضطراب، مشکلات یادگیری، مشکلات بینایی و شنوایی و بعضی شرایط دیگر می توانند روی توجه و رفتار اثر بگذارند.

به همین دلیل بهتر است والدین به جای اینکه برای هر رفتار نامناسب به دنبال تشخیص باشند، الگوی کلی رفتار کودک را مشاهده کنند. آیا رفتار فقط در خانه دیده می شود یا در مهد کودک هم وجود دارد؟ آیا فقط هنگام انجام تکالیف اتفاق می افتد یا هنگام بازی و صحبت کردن هم دیده می شود؟ آیا از زمانی شروع شده که تغییری در زندگی کودک ایجاد شده است؟ پاسخ این سوال ها برای ارزیابی حرفه ای ارزش بیشتری از یک مشاهده کوتاه دارد.

بیش فعالی چه تاثیری بر رشد کودک دارد؟

وقتی مشکلات توجه، تکانشگری یا بیش فعالی شدید باشند، ممکن است روی بخش های مختلف رشد کودک اثر بگذارند. برای مثال کودک ممکن است در انجام فعالیت های آموزشی، برقراری ارتباط با همسالان یا کنترل واکنش های خود با دشواری بیشتری روبه رو شود.

مهارت های اجرایی کودک شامل مواردی مثل توجه، برنامه ریزی، کنترل تکانه و تنظیم رفتار است و این مهارت ها به تدریج در طول کودکی رشد می کنند. بنابراین وقتی کودک در کنترل توجه یا رفتار مشکل دارد، ممکن است این موضوع فقط در یک زمینه دیده نشود.

ارتباط با همسالان یکی از حوزه هایی است که ممکن است تحت تاثیر رفتار تکانشی یا ناتوانی در رعایت نوبت قرار بگیرد. این به معنی آن نیست که کودک مهارت اجتماعی ندارد، بلکه ممکن است برای استفاده از این مهارت ها به حمایت و تمرین بیشتری نیاز داشته باشد.

مشکلات همراه با بیش فعالی در کودکان

ADHD گاهی همراه با مشکلات دیگری دیده می شود و همین موضوع می تواند تشخیص را دشوارتر کند. مشکلات رفتاری، اختلالات یادگیری، اضطراب و مشکلات خواب از جمله مواردی هستند که باید هنگام ارزیابی در نظر گرفته شوند.

به همین دلیل بهتر است رفتار کودک فقط از یک زاویه بررسی نشود. مثلا افت عملکرد آموزشی همیشه به معنی کمبود توجه نیست و پرخاشگری هم لزوما نشانه تکانشگری ناشی از ADHD نیست.

چه زمانی باید برای علائم بیش فعالی کودک اقدام کنیم؟

وقتی والدین احساس می کنند رفتار کودک از حد معمول همسالانش فاصله گرفته و این وضعیت بر زندگی روزمره تاثیر گذاشته، بهتر است ارزیابی حرفه ای انجام شود.

سه پرسش می تواند به تصمیم گیری کمک کند:

1. آیا این رفتارها به صورت مداوم تکرار می شوند یا فقط گاهی اتفاق می افتند؟
2. آیا رفتار کودک در بیش از یک محیط، مثلا خانه و مهد کودک یا مدرسه، دیده می شود؟
3. آیا این رفتارها باعث مشکل در یادگیری، ارتباط با دیگران یا فعالیت های روزمره شده اند؟

در چنین شرایطی مراجعه به متخصص اطفال، روانشناس کودک یا روانپزشک کودک و نوجوان می تواند قدم مناسبی باشد.

تشخیص بیش فعالی در کودکان چگونه انجام می شود؟

برای تشخیص ADHD یک آزمایش یا تست واحد وجود ندارد. ارزیابی معمولا با بررسی رفتار کودک، سابقه رشدی و اطلاعاتی که والدین و در سنین مدرسه مربی یا معلم ارائه می دهند انجام می شود. همچنین متخصص باید احتمال سایر شرایطی را که می توانند علائم مشابه ایجاد کنند بررسی کند.

در فرایند ارزیابی ممکن است از متخصص اطفال، روانشناس کودک و روانپزشک کودک و نوجوان کمک گرفته شود. در بعضی کودکان، بسته به نیاز، کاردرمانی یا رفتاردرمانی نیز می تواند در برنامه حمایتی قرار بگیرد.

تست بیش فعالی کودکان رایگان

بعضی سایت ها و اپلیکیشن ها تست های رایگان ADHD ارائه می کنند. این آزمون ها ممکن است برای شناخت اولیه علائم مفید باشند، اما تست آنلاین نمی تواند به تنهایی بیش فعالی را تشخیص دهد.

CDC صراحتا اعلام می کند که برای تشخیص ADHD یک تست واحد وجود ندارد و فرایند تشخیص چند مرحله ای است. بنابراین نتیجه یک پرسشنامه آنلاین نباید باعث شود والدین خودسرانه برای کودک تشخیص بگذارند یا بر اساس آن درمان را شروع کنند.

نقش والدین در برخورد با کودک بیش فعال

والدین بیش از هر فرد دیگری می توانند الگوی رفتاری کودک را در موقعیت های مختلف مشاهده کنند. داشتن برنامه روزانه قابل پیش بینی، مشخص کردن قوانین ساده، دادن دستورهای کوتاه و روشن و تشویق رفتار مناسب می تواند به کودک کمک کند.

برای مثال به جای اینکه چند دستور را پشت سر هم بگوییم، بهتر است یک درخواست مشخص مطرح شود و بعد از انجام آن سراغ مرحله بعد برویم. همچنین مقایسه کودک با خواهر و برادر یا همسالان، تحقیر کردن و برچسب زدن معمولا کمکی به کنترل رفتار نمی کند و می تواند اعتماد به نفس کودک را تحت تاثیر قرار دهد.

نقش مربی مهد کودک در برخورد با کودک بیش فعال

مهد کودک یکی از محیط هایی است که ممکن است تفاوت های رفتاری کودک در آن زودتر دیده شود. مربی می تواند با مشاهده رفتار کودک هنگام بازی گروهی، فعالیت آموزشی، زمان نشستن و تعامل با همسالان اطلاعات مهمی درباره الگوی رفتاری او در اختیار والدین قرار دهد.

مربی نباید کودک را به عنوان «شیطان»، «بی نظم» یا «دردسرساز» معرفی کند. بهتر است فعالیت ها تا حد امکان روشن، کوتاه و مرحله بندی شوند و فرصت حرکت و مشارکت برای کودک وجود داشته باشد. ارتباط منظم مربی با والدین نیز کمک می کند رفتار کودک در خانه و مهد کودک در کنار هم بررسی شود.

برای افرادی که قصد دارند در مهد کودک فعالیت کنند، آشنایی با تفاوت های رفتاری کودکان و شیوه مدیریت موقعیت های دشوار می تواند مهارت مهمی باشد. گذراندن دوره مربیگری مهد کودک نیز می تواند برای آشنایی ساختارمندتر با مدیریت رفتار کودک، فعالیت های آموزشی و ارتباط با والدین مفید باشد.

اشتباهات رایج در برخورد با کودک بیش فعال

گاهی واکنش بزرگسالان به رفتار کودک، مشکل را بیشتر می کند. مهم ترین اشتباه این است که هر رفتار نامناسب را به لجبازی یا بی تربیتی نسبت دهیم. از جمله اشتباهاتی که ممکن است در برخورد با این کودکان تکرار شود، می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• مقایسه مداوم کودک با دیگر کودکان
• تنبیه کردن برای هر بی قراری
• استفاده از برچسب هایی مثل تنبل یا بی ادب
• انتظار نشستن طولانی از کودک
• دادن چند دستور پشت سر هم
• نادیده گرفتن نقاط قوت و توانایی های کودک
• تصور اینکه کودک عمدا به حرف ها گوش نمی دهد

بهتر است به جای تمرکز دائمی بر خطاها، رفتارهای مناسب را هم ببینیم و فرصت بیشتری برای تجربه موفقیت به کودک بدهیم. وقتی والد یا مربی بداند چطور فعالیت را متناسب با توان کودک تنظیم کند، دستورها را کوتاه و واضح بدهد و رفتارهای مناسب را تقویت کند، مدیریت موقعیت های دشوار هم راحت تر می شود. برای آموزگار مهد کودک این موضوع اهمیت بیشتری دارد، چون ممکن است هر روز با کودکانی با سطح توجه، میزان فعالیت و توانایی های متفاوت روبه رو شود.

شناخت تفاوت های رفتاری کودکان و یاد گرفتن روش های درست مدیریت کلاس می تواند کمک کند مربی به جای اینکه رفتار کودک را صرفا «شیطنت» یا «بی نظمی» ببیند، واکنش مناسب تری نشان دهد و محیطی ایجاد کند که کودک در آن فرصت یادگیری و موفقیت بیشتری داشته باشد.

سوالات متداول

آیا شیطنت زیاد کودک نشانه بیش فعالی است؟

نه لزوما. کودکان به طور طبیعی پرتحرک هستند و میزان فعالیت آنها با سن و شرایط مختلف تغییر می کند. زمانی احتمال ADHD بیشتر مطرح می شود که رفتارها مداوم باشند، شدت زیادی داشته باشند و در عملکرد کودک در خانه، مهد کودک، مدرسه یا روابط اجتماعی مشکل ایجاد کنند.

آیا بیش فعالی در کودکان زیر دو سال قابل تشخیص است؟

رفتار کودکان زیر دو سال بسیار متنوع است و تشخیص ADHD در این سن دشوار است. حرکت زیاد و کوتاه بودن مدت توجه به تنهایی نشانه بیش فعالی محسوب نمی شوند و در صورت نگرانی بهتر است رشد و رفتار کودک توسط متخصص بررسی شود.

آیا تست بیش فعالی کودکان رایگان می تواند تشخیص قطعی بدهد؟

خیر. تست های آنلاین می توانند برای غربالگری اولیه یا شناخت بعضی نشانه ها استفاده شوند، اما هیچ تست واحدی برای تشخیص ADHD وجود ندارد و تشخیص به ارزیابی چند مرحله ای نیاز دارد.

علائم بیش فعالی در کودکان 6 ساله چه تفاوتی با سنین پایین تر دارد؟

در شش سالگی، به دلیل افزایش انتظارات آموزشی و اجتماعی، مشکلات توجه، دنبال نکردن دستورها، بی قراری، رعایت نکردن نوبت و رفتار تکانشی ممکن است واضح تر دیده شوند. با این حال، تشخیص باید همچنان بر اساس کل الگوی رفتاری کودک انجام شود.

برای تشخیص بیش فعالی کودک باید به چه متخصصی مراجعه کنیم؟

متخصص اطفال می تواند ارزیابی اولیه را انجام دهد و در صورت نیاز کودک را به روانشناس کودک یا روانپزشک کودک و نوجوان ارجاع دهد. بسته به شرایط کودک ممکن است ارزیابی های دیگری مانند بررسی شنوایی و بینایی یا خدمات توانبخشی نیز لازم باشد.