10 روش ساده آموزش احساسات به کودکان

یکی از مهمترین مهارت‌هایی که باید در سال‌های ابتدایی زندگی کودک به او آموزش داده شود، شناخت و مدیریت احساسات است که این کار باید متناسب با با سن و توانایی‌های او انجام شود. توجه داشته باشید آموزش احساسات به کودکان به معنای سرکوب هیجان‌ها یا وادار کردن کودک به آرام ماندن نیست؛ بلکه کودک یاد می‌گیرد احساس خود را تشخیص دهد، برای آن نام مناسبی پیدا کند و آن را به شیوه‌ای قابل‌ قبول بیان کند.
برای اجرا ین آموزش بهتر است از روش‌های ساده و کاربردی همانند بازی و داستان تا گفت‌وگو و تمرین موقعیت‌های واقعی استفاده کنید تا کودک بتواند روابط سالم‌تری را در اجتماع و میان دوستان خود داشته باشد. در ادامه به بررسی اهمیت آموزش احساسات مختلف به کودکان و شیوه‌های مختلف این آموزش خواهیم پرداخت.

چرا آموزش احساسات به کودکان اهمیت دارد؟

آموزش احساسات به کودکان زمانی اهمیت پیدا می‌کند که در ارتباط او با والدین و سایر همسالانش موثر است و مانع از بروز واکنش‌های پرخاشگرانه همانند گریه یا فریاد می‌شود. افزایش دایره واژگان احساسی همچنین به کودک کمک می‌کند تفاوت بین احساسات مختلف را بهتر درک کند؛ مثلاً متوجه شود که «ناراحتی»، «ناامیدی» و «عصبانیت» دقیقاً یک احساس نیستند. این مهارت در ادامه به همدلی، ارتباط با دیگران، تحمل ناکامی و تنظیم احساسات کمک می‌کند. منابع آموزش اوایل کودکی نیز بر نام‌گذاری احساسات، شناخت حالت چهره و ارتباط دادن احساس با موقعیت تاکید دارند.

به نقل از youthfirstinc.org

آموزشِ شناخت و درکِ احساسات به کودکان می‌تواند به آن‌ها در پرورش مهارت‌های حیاتی زندگی کمک کند. یکی از مهم‌ترینِ این مهارت‌ها، «خودآگاهی» است که مؤلفه‌ای کلیدی در هوش هیجانی محسوب می‌شود.

آموزش احساسات به کودکان را از چه سنی شروع کنیم؟

نمی‌توان یک سن معین را برای آموزش احساسات به کودک تعیین کرد زیرا این آموزش باید متناسب با توانایی روانی و رشدی کودک از سال‌های ابتدایی او آغاز شود. از آنجایی که در حدود سنی 3 الی 5 سالگی کودکان به‌تدریج توانایی بیشتری برای شناخت احساسات خود و دیگران، صحبت کردن درباره آن‌ها و ارتباط دادن احساس با موقعیت پیدا می‌کنند؛ بنابراین دوره پیش‌دبستانی زمان مناسبی برای آموزش هدفمندتر این مهارت است.

جدول احساسات کودکان و نشانه‌های آن

10 روش ساده آموزش احساسات به کودکان

برای شناخت بهتر احساسات کودک بهتر است تا آموزش‌های خود را در خانه و مهدکودک به شیوه مناسب بیان کنید تا بتوانند نقش موثری در تقویت مهارت‌های اجتماعی کودکان داشته باشند. در ادامه، 10 روش ساده برای آموزش احساسات به کودکان را معرفی می‌کنیم:

1. احساسات کودک را نامگذاری کنید

در این مرحله از آموزش تنها لازم است تا هر زمان که کودک عصبانی است تا ترسیده است، احساسات اون را کلمه مناسب برای اون بیان کنید. به عنوان مثال می‌توانید هنگام ناراحتی کودک در رابطه وسیله بازی خود از عبارت ” به نظر میاد برای شکستن اسباب بازیت ناراحتی هستی” استفاده کنید. در چنین شرایطی نام‌گذاری احساسات منجر می‌شود تا کودک در حین یاد گرفتن احساسات بیشتر، بیان کلامی احساسات خود را تقویت کند.

2. احساسات خودتان را با صدای بلند بیان کنید

بهتر است تا در موقعیت‌های مختلف روزمره از جملاتی همچون ” امروز خیلی خوشحالم چون…” با ” از اینکه دیر رسیدم نگرانم شدم” یا … استفاده کنید تا فرزند به مشاهده رفتار شما نحوه بیان احساسات و واکنش مناسب نسبت به آن‌ها یاد می‌گیرد. این روش آموزش علاوه بر کمک به بیان کلامی احساسات نقش مهمی در تقویت مهارت ارتباطی کودک دارد.

3. انجام بازی و پانتومیم

بازی‌هایی همانند پانتومیم می‌توانند گزینه مناسبی برای تشویق کردن کودک به حدس زدن احساسات از روی چهره باشند. انجام فعالیت‌هایی از این قبلی به تقویت تشخیص حالت چهره و تشخیص احساسات دیگران کمک می‌کند و در عین حال شرایط مناسبی را در اختیار کودک قرار می‌دهد تا مهارت ارتباطی و همدلی را بیاموزد.

4. صحبت در مورد احساسات روزمره کودک

یکی از بهترین راه‌ها برای شناخت احساسات کودک این است از او بخواهید تا در رابطه با اتفاقاتی که در طول روز برای او افتاده است با شما صحبت کند و در رابطه با مسائلی که او را ناراحت کرده یا منجر به عصبانیت او شده توضیح دهد. انجام گفت و گوهایی از این قبیل علاوه بر اینکه به کودک در شناخت بهتر احساساتش کمک می‌کند، منجر می‌شود تا راهکارهای برخورد با موقعیت‌های ناخوشایند را یاد بگیرد و به تدریج مهارت حل مسئله خود را تقویت کند.

5. صحبت درباره احساس شخصیت‌ها هنگام کتاب خواندن

کتاب خواندن و گوش دادن به داستان یکی از تفریحات مورد علاقه کودکان است و همین فرصتی را در اختیار والدین قرار می‌دهد تا بیان احساسات و مدیریت احساسات را با کودک تمرین کند. از این رو توصیه می‌شود تا هنگام داستان خواندن از کودک در رابطه با احساساتی که هر شخصیت داستان ممکن است داشته باشد سوال کنید.

توجه به حالت چهره، رفتار و اتفاقات داستان، تشخیص حالت چهره و تشخیص احساس دیگران را تقویت می‌کند. همچنین می‌توانید بپرسید: «اگر جای این شخصیت بودی چه کار می‌کردی؟» تا کودک حل مسئله و مدیریت تعارض را نیز در موقعیت‌های ساده تمرین کند.

6. نقاشی

برای انجام این روش آموزشی تنها لازم است اقدام به پرسیدن سوال‌های ساده همانند “گر ناراحتی، ناراحتی‌ات را چه شکلی می‌کشی؟” یا “صورت یک آدم خوشحال را نقاشی کن.” از کودکتان کنید و پس اتمام نقاشی در رابطه با آن صحبت کنید. تقویت بیان کلامی احساسات را می‌توان یکی از مزایا انجام این فعالیت دانست.

7. از آینه و حالت چهره برای شناخت احساسات استفاده کنید

کمک گرفتن از آیینه یکی از روش‌های موثر برای کمک به تشخیص حالت چهره و تشخیص احساس دیگران است. اگر قصد استفاده از این روش آموزش را دارید تنها بای همراه با فرزند خود روبه‌روی آینه بنشینید و در ادامه از او بخواهید تا چهره شاد، ناراحت و متعجب بسازد و سپس در رابطه با تغییر حالت چشم‌ها، ابرو ها و دهان در هر احساس با اون صحبت کنید.

8. انجام بازی‌های نقش آفرینی با عروسک

اگر می‌خواهید مدیریت تعارض، حل مسئله را در کنار مهارت ارتباطی را به فرزندتان بیاموزید تنها نیاز دارید تا با استفاده از عروسک یک موقعیت ساده طراحی کنید و از کودک بخواهید تا احساس عروسک و راه مناسب برخورد با آن‌ها را بین کند. تمرین این بازی منجر می‌شود تا کودک بدون آسیب زدن به دیگران، احساس خود را با آن‌ها در میان بگذارد.

9. درست کردن چک لیست احساسات روزانه

چند تصویر از احساسات مختلف روی یک تابلو قرار دهید و هر روز کودک را تشویق کنید احساس خود را از میان آن‌ها انتخاب کند و در صورت تمایل درباره دلیل آن توضیح دهد. این فعالیت به نام‌گذاری احساسات و بیان کلامی احساسات کمک می‌کند و باعث می‌شود کودک به‌مرور آگاهی بیشتری نسبت به احساسات خود پیدا کند.

10. راهکارهای سالم آرام کردن احساسات را به کودک آموزش دهید

آموزش احساسات به کودک تنها کافی نیست و شما به عنوان والد یا مربی مهدکودک وظیفه دارید تا به کودک آموزش دهید که هنگام هر احساس باید چه واکنشی نشان دهد. به عنوان مثال به اون بیاموزید که هنگام عصبانیت بهتر است ابتدا چند نفس عمیق بکشد و در ادامه در رابطه با موضوعی که او را آزار داده است صحبت کند.

تمرین‌های مربوط به واکنش درست در مقابله با هر احساس به آرام‌سازی کودک، تقویت خودکنترلی و شکل‌گیری خودآگاهی هیجانی کمک می‌کنند. همچنین آموزش فکر کردن قبل از واکنش و پیدا کردن راه‌حل مناسب، باعث تقویت کنترل خشم، حل مسئله، مدیریت تعارض و در نهایت رشد هوش هیجانی کودک می‌شود.

5 اشتباه رایج والدین هنگام آموزش احساسات به کودک

هنگام آموزش احساسات به کودک باید بدانید که شناخت احساسات تنها به معرفی نام آن‌ها به کودکمحدود نمی‌شود و شما در نقش والد یا مربی وظیفه دارید تا با واکنش مناسب نقش مهمی در رشد عاطفی کودک، رشد اجتماعی و رشد شناختی او ایفا کنید. در واقع وقتی کودک احساس کند هیجان‌هایش پذیرفته می‌شوند، احساس امنیت در کودک شکل می‌گیرد و راحت‌تر درباره احساسات خود صحبت می‌کند.
از جمله اشتباهات رایجی که هنگام دادن آموزش‌های مربوطه نباید انجام دهید، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1. پرهیز از گفتن گریه نکن یا چیزی نشده

2. مسخره کردن یا کم اهمیت جلوه دادن احساسات کودک

اگر کودک احساساتی از جمله خجالت یا ترس را تجربه می‌کند، خندیدن به آن‌ها منجر می‌شود تا او در دفعات بعدی این احساست را پنهان کرده و از بیان آن‌ها خودداری کند. از این رو بهتر است تا در چنین شرایطی برای کمک به رشد عاطفی کودک، احساس او را جدی بگیرید و بدون قضاوت به او در شناخت هیجاناتش کمک کنید. انجام دادن کارهای ذکر شده از سمت والدین، علاوه بر تکمیل روند یک آموزش درست منجر به کمک به رشد اجتماعی کودک شده و به او در شکل‌گیری روابط سالم‌تر کمک می‌کند.

3. آموزش احساسات فقط هنگام عصبانیت

آموزش احساست نباید تنها به زمان‌ها ناراحتی یا عصبانیت محدود شود و شما جهت کمک به رشد عاطفی کودک باید در موقعیت‌های مختلفی همانند بازی، صحبت کردن یا قصه خواندن در رابطه با احساسات با صحبت کنید.

4. مجبور کردن کودک به آرام شدن فوری

اکثر کودکان توانایی بلافاصله آرام شدن پس ز ناراحتی یا عصبانیت را ندارند از این رو در چنین شرایطی از گفتن جملاتی که او را مجبور به سرکوب احساسات می‌کند، پرهیز کنید. پس از فروکش کردن احساسات کودک ش‌هایی مانند نفس کشیدن، فاصله گرفتن کوتاه از موقعیت یا صحبت درباره مشکل را تمرین کنید. این رویکرد به کودک کمک می‌کند به‌تدریج احساسات خود را بهتر بشناسد و مهارت‌های مرتبط با رشد شناختی و خودکنترلی را تقویت کند.

5. تایید احساس بجای تایید رفتار نامناسب

کودک نباید احساس کند که در کنار پذیرفته شدن احساسات او، رفتار نامناسبش هم مورد تایید قرار گرفته است. از این رو والدین به فرزندشان کمک کنند تا پس از پذیرفتن احساسات، یک راه حل مناسب برای ابزار آن پیدا کند.

چگونه به کودک مدیریت احساسات را آموزش دهیم؟

برخی والدین بر این باور هستند که منظور از مدیریت احساسات، سرکوب کردن هیجانات کودک و آرام نگه داشتن او در شرایط مختلف است. این در حالی است که شما باید از طریق گفت‌وگو با کودک یا انجام بازی آموزشی، راهی امن و ساده برای تنظیم هیجان به او آموزش دهید.

• مدیریت خشم و عصبانیت: از فرزندتان بخواهید تا از موقعیت فاصله بگیرید و و با کشیدن چند نفس عمیق، خود کنترلی را تمرین کرده و تلاش کند از طریق تعامل با کودک همسال مشکل را حل کند.
  بیشتر بخوانید: مدیریت خشم و رفتار کودک
• مدیریت ناراحتی: نادیده نگرفتن احساسات در کنار پرسش و پاسخ از کودک منجر می‌شود تا او بدون ترس از قضاوت شدن احساس بهتری پیدا کند و سپس به دنبال راه حل مناسب بگردد.
• مدیریت ترس و نگرانی: مسخره نکردن ترس کودک یکی از مهم‌ترین واکنش‌های والدین یا مربی مهدکودک به این شرایط است. در این شرایط از کودک بخواهید تا بی پرده در مورد حس خود صحبت کند و احساس کند در یک محیط امن قرار گرفته است.
• مدیریت ناراحتی و شکست: شکست بخش طبیعی از زندگی کودک به ویژه هنگام بازی در مهد کودک یا پیش دبستانی محسوب می‌شود. ابتدا اجازه دهید تا کودک احساس ناامیدی را بپذیرد و در ادامه برای شکست خود دلیل منطقی پیدا کند.

تمرین‌های ساده برای آرام کردن احساسات شدید کودک

• نفس عمیق
• شمردن
• نقاشی
• فاصله گرفتن کوتاه مدت از موقعیت

کتاب آموزش احساسات به کودکان

انتخاب کتاب‌های داستانی و آموزشی می‌توانند منجر به آموزش مفهومی احساسات به کودکان شوند و مهارت‌های اجتماعی را در آن‌ها تقویت کرده و منجر به تنظیم هیجان گردند. استفاده از این روش برای کودک پیش دبستانی و کودک مهدکودک یک گزینه عالی محسوب می‌شود به شرطی که شما فقط به خواندن کتاب اکتفا نکنید و در رابطه با احساس شخصیت‌ها، دلیل شکل گیری و راه حل مناسب برای بیان آن‌ها صحبت کنید.

انیمیشن آموزش احساسات به کودکان

برای کودک ۳ تا ۶ سال یکی از بهترین راه‌های آموزش احساسات، کمک گرفتن از انیمیشن است زیرا در این سنین کودک احساسات را از طریق داستان، رفتار شخصیت‌ها، حالت چهره و موقعیت‌های مختلف بهتر درک می‌کند. برای تکمیل آموزش از طریق انیمیشن، توصیه می‌شود والدین پس از اتمام پخش آن در رابطه با احساس شخصیت‌ها و دلیل رفتارشان با فرزند صحبت کند تا تماشای آن به فرصتی برای بیان احساسات کودک تبدیل شود.

به عنوان والد یا مربی مهدکودک در نظر داشته باشید که آموزش احساسات به کودکان فقط محدود به نامگذاری آن‌ها نمی‌شود بلکه باید شرایطی برای او فراهم شود تا بتواند در رابطه با هر احساس صحبت کند و واکنش مناسب را نشان دهد. ازی‌های نقش‌آفرینی، داستان، نقاشی و فعالیت گروهی فرصت‌هایی هستند که کودک در آن‌ها می‌تواند هم احساسات خودش را تمرین کند و هم واکنش و احساس دیگران را بهتر بشناسد.

در نهایت به خاطر داشته باشید که هدف از آموزش احساست به کودکان این است که او همیشه بدون نگرانی و ترس از قضاوت شدن بتواند آن‌ها را بیان کند و راهکار مناسب را با توجه به سن برایآن‌ها پیدا کند. چنین رویکردی علاوه بر تقویت اعتماد به نفس کودکان، به آن‌ها کمک می‌کند در ارتباط با دیگران احساس توانمندی بیشتری داشته باشند و روابط سالم‌تری شکل دهند.

سوالات متداول