درمان عصبی بودن کودکان؛ 10 راهکار اصلی برای آرام کردن کودک

عصبی شدن، زود عصبانی شدن، داد زدن یا واکنش شدید در بعضی از سنین کودکی تا حدی طبیعی است و معمولا بخشی از روند رشد و یادگیری کنترل احساسات محسوب می شود. اما اگر این رفتارها زیاد تکرار شوند، شدت آنها با موقعیت تناسب نداشته باشد یا روی رابطه کودک با خانواده، دوستان و مدرسه اثر بگذارد، بهتر است علت آن جدی تر بررسی شود.

همیشه پشت عصبی بودن کودک لجبازی یا بدرفتاری نیست. اضطراب و نگرانی، فشارهای مدرسه، خواب ناکافی، خستگی، مشکلات ارتباطی و حتی تغییرات محیط خانه می توانند کودک را تحریک پذیرتر کنند. پیدا کردن علت، اولین قدم برای کمک به کودک است و بعد از آن می توان با چند روش ساده و درست، به او کمک کرد احساساتش را بهتر بشناسد و آرام تر با موقعیت های سخت برخورد کند.

عصبی بودن کودک طبیعی است یا باید نگران شد؟

عصبانی شدن، اعتراض کردن یا حتی گاهی داد زدن در دوران کودکی لزوما نشانه یک مشکل رفتاری نیست. کودکان هنوز مهارت کافی برای شناخت و کنترل احساسات خود ندارند و ممکن است در برابر خستگی، گرسنگی، ناکامی یا نرسیدن به خواسته خود واکنش شدیدی نشان دهند. مهم این است که این رفتارها چقدر تکرار می شوند، چه شدتی دارند و آیا باعث اختلال در زندگی روزمره کودک شده اند یا نه.

به نقل از سایت NHS:

خشم بخشی طبیعی از احساسات کودک است، اما زمانی که رفتار همراه با خشم از کنترل خارج شود یا به پرخاشگری برسد، می تواند به یک مشکل تبدیل شود. رفتار مناسب این است که والدین همراه کودک محرک های خشم را شناسایی کنند و روش هایی مانند شمارش تا 10، فاصله گرفتن از موقعیت، تنفس آرام و صحبت با فرد مورد اعتماد را تمرین کنند.

عصبانیت طبیعی معمولا در واکنش به یک اتفاق مشخص ایجاد می شود و بعد از مدتی فروکش می کند. اما تحریک پذیری مکرر زمانی است که کودک در موقعیت های مختلف زود از کوره در می رود و آرام کردن او دشوارتر می شود. پرخاشگری زمانی مطرح می شود که عصبانیت با رفتارهایی مانند ضربه زدن، گاز گرفتن، هل دادن، شکستن وسایل یا آسیب زدن به دیگران همراه باشد. اگر تحریک پذیری و عصبانیت برای مدت طولانی ادامه داشته باشد و روی خواب، مدرسه، روابط خانوادگی یا دوستی های کودک اثر بگذارد، بهتر است علت آن توسط متخصص بررسی شود.

چه زمانی عصبی بودن کودک غیرطبیعی محسوب می شود؟

اگر عصبانیت کودک فقط گاهی و در واکنش به یک موقعیت مشخص اتفاق بیفتد، معمولا جای نگرانی زیادی ندارد. اما وقتی این رفتارها شدید، مکرر و خارج از تناسب با سن یا شرایط کودک باشند، بهتر است علت آنها بررسی شود. مهم ترین نشانه هایی که نیاز به توجه بیشتری دارند عبارتند از:

• شدت واکنش کودک با اتفاقی که افتاده تناسب ندارد.
• عصبانیت و طغیان های رفتاری مرتب تکرار می شوند.
• کودک هنگام عصبانیت به خودش یا دیگران آسیب می زند.
• رفتارهای او روی مدرسه، یادگیری یا رابطه با دوستان و خانواده اثر گذاشته است.
• با روش های معمول والدین و ایجاد آرامش، رفتار کودک بهتر نمی شود.

به نقل از سایت AACAP (آکادمی روانپزشکی کودکان و نوجوانان آمریکا):

طغیان های شدید و مکرر، به ویژه زمانی که شدت آنها با سن کودک یا موقعیت تناسب نداشته باشد، می توانند نشانه ای باشند که کودک به ارزیابی سلامت روان نیاز دارد. این طغیان ها ممکن است با داد زدن، تخریب وسایل، پرخاشگری یا آسیب زدن به خود و دیگران همراه باشند.

علت عصبی بودن کودکان چیست؟

عصبی شدن کودک می تواند دلایل مختلفی داشته باشد و همیشه نمی توان آن را فقط به لجبازی یا بدرفتاری نسبت داد. گاهی کودک به دلیل یک نیاز ساده مثل خستگی یا خواب ناکافی تحریک پذیر می شود و گاهی اضطراب، فشارهای مدرسه یا مشکلاتی که در خانه تجربه می کند، پشت این رفتار قرار دارد. بعضی کودکان نیز هنوز نمی توانند احساساتی مثل ترس، ناراحتی یا خشم را به درستی بیان کنند و به همین دلیل آنها را با گریه، فریاد یا رفتارهای شدید نشان می دهند.

در برخی کودکان، عصبی بودن و تحریک پذیری می تواند در کنار مشکلاتی مانند ADHD، اضطراب یا سایر اختلالات رفتاری و رشدی دیده شود. البته وجود عصبانیت به تنهایی به معنی ابتلا به این اختلالات نیست و تشخیص آنها به بررسی دقیق رفتار کودک و شرایط زندگی او نیاز دارد.

علت عصبی بودن کودک در سنین مختلف چیست؟

علت عصبی بودن کودک با افزایش سن می تواند تغییر کند. در سال های اول زندگی، کودک بیشتر به دلیل ناتوانی در بیان خواسته ها و کنترل احساسات واکنش نشان می دهد، اما در سنین بالاتر فشار مدرسه، روابط با همسالان، اضطراب و مسائل خانوادگی هم می توانند نقش داشته باشند. بنابراین بهتر است رفتار کودک را با توجه به سن و شرایطی که در آن زندگی می کند بررسی کرد.

علت پرخاشگری کودکان زیر 3 سال

در کودکان زیر 3 سال، ناتوانی در بیان خواسته ها و احساسات یکی از دلایل اصلی پرخاشگری است. گرسنگی، خستگی، خواب ناکافی، محدودیت در کنترل هیجان و نرسیدن به خواسته ها نیز می توانند باعث گریه، فریاد، پرت کردن وسایل یا زدن شوند. تغییر محیط، حضور افراد جدید یا تغییر برنامه روزانه هم ممکن است این واکنش ها را بیشتر کند.

علت پرخاشگری کودکان 4 ساله

در 4 سالگی کودک هنوز در حال یادگیری کنترل خشم و تحمل ناکامی است. مخالفت با خواسته های والدین، محدود شدن بازی، خستگی یا ناتوانی در برقراری ارتباط با دیگران می تواند باعث عصبانیت و پرخاشگری شود. همچنین تغییرات خانوادگی یا یادگیری رفتارهای پرخاشگرانه از اطرافیان می تواند روی رفتار کودک اثر بگذارد.

علت پرخاشگری کودکان 5 ساله

در 5 سالگی، کودک معمولا مهارت بیشتری برای صحبت کردن دارد، اما هنوز ممکن است در کنترل احساسات قوی مشکل داشته باشد. اختلاف با والدین یا همسالان، احساس شکست، رقابت، خستگی، فشارهای محیطی و ناتوانی در بیان ناراحتی می توانند باعث عصبانیت شوند. اگر پرخاشگری شدید و مداوم باشد، بهتر است علت اصلی آن بررسی شود.

علت عصبی بودن کودک 7 ساله

در 7 سالگی، شروع یا ادامه مدرسه می تواند نقش مهمی در رفتار کودک داشته باشد. تکالیف، فشار درسی، مشکل در برقراری رابطه با همکلاسی ها، ترس از شکست یا تجربه تنش در مدرسه ممکن است کودک را تحریک پذیر کند. خواب ناکافی، اضطراب و مشکلات خانوادگی نیز می توانند باعث زود عصبانی شدن کودک شوند.

علت پرخاشگری کودکان 8 ساله

در 8 سالگی، مشکلات درسی و اجتماعی اهمیت بیشتری پیدا می کنند. اختلاف با دوستان، احساس طرد شدن، زورگویی در مدرسه، فشار برای موفقیت یا مقایسه شدن با دیگران می تواند زمینه عصبانیت و پرخاشگری را ایجاد کند. در کنار این موارد، اضطراب، خواب ناکافی و تنش های خانوادگی هم ممکن است باعث افزایش تحریک پذیری کودک شوند.

علت عصبی بودن کودک ده ساله

در 10 سالگی، کودک معمولا احساسات و مشکلات خود را بهتر بیان می کند، اما فشارهای مدرسه، روابط دوستانه، احساس ناکامی، اضطراب و نگرانی درباره عملکرد خود می توانند باعث تحریک پذیری شوند. گاهی نیز کودک به دلیل تغییرات خانوادگی یا مشکلاتی که در مدرسه تجربه می کند، بیشتر عصبانی می شود. اگر این رفتارها مداوم، شدید یا همراه با پرخاشگری باشند، ارزیابی تخصصی می تواند به پیدا کردن علت کمک کند.

10 راهکار اصلی برای درمان عصبی بودن کودکان

برای درمان عصبی بودن کودکان، اول باید دلیل رفتار را پیدا کرد و بعد متناسب با همان علت، واکنش درست نشان داد. هدف این نیست که کودک دیگر عصبانی نشود، بلکه باید به او کمک کرد احساسات خود را بشناسد، آنها را به شکل مناسب بیان کند و به مرور کنترل بیشتری روی واکنش هایش داشته باشد.

1. علت عصبی شدن کودک را پیدا کنید

قبل از اینکه بخواهید رفتار کودک را اصلاح کنید، ببینید معمولا چه چیزی باعث عصبانیت او می شود. ممکن است کودک بعد از مدرسه، هنگام خستگی، در زمان انجام تکالیف یا هنگام مخالفت والدین بیشتر عصبانی شود. چند روز به رفتار کودک توجه کنید و زمان، موقعیت و اتفاقی که قبل از عصبانیت افتاده را در نظر بگیرید. پیدا کردن این الگو می تواند کمک کند به جای برخورد با خود رفتار، علت آن را هدف قرار دهید.

2. هنگام عصبانیت با کودک وارد بحث نشوید

وقتی کودک در اوج خشم است، معمولا زمان مناسبی برای نصیحت، توضیح طولانی یا پرسیدن سوال های زیاد نیست. ابتدا اجازه دهید کمی آرام شود و مطمئن شوید به خودش یا دیگران آسیب نمی زند. صحبت درباره علت رفتار و تعیین پیامد آن را می توان بعد از آرام شدن کودک انجام داد. واکنش آرام والدین در این لحظه، از ادامه پیدا کردن درگیری جلوگیری می کند.

3. به کودک کمک کنید احساسش را نام گذاری کند

بعضی کودکان می دانند که ناراحت یا عصبانی هستند، اما نمی توانند دقیقا بگویند چه احساسی دارند. والدین می توانند به آنها کمک کنند احساس خود را بشناسند. مثلا به جای گفتن «چرا این قدر بدرفتاری می کنی؟» می توان گفت: «به نظر می رسد خیلی عصبانی شدی چون دوستت اسباب بازی ات را برداشت.» این کار به کودک یاد می دهد احساس خود را به جای رفتار پرخاشگرانه، با کلمات بیان کند.

4. قوانین خانه را ساده و ثابت کنید

کودک باید بداند چه رفتارهایی قابل قبول نیستند و والدین در برابر آنها چه واکنشی نشان می دهند. قانون ها را کوتاه و روشن بیان کنید؛ برای مثال «زدن دیگران ممنوع است» یا «وقتی عصبانی هستی می توانی درباره اش حرف بزنی، اما اجازه نداری وسایل را بشکنی». مهم تر از تعداد قوانین، ثابت بودن آنهاست. اگر واکنش والدین هر بار تغییر کند، کودک درک مشخصی از مرزهای رفتاری پیدا نمی کند.

5. رفتار آرام کودک را تقویت کنید

توجه والدین نباید فقط زمانی باشد که کودک عصبانی شده یا رفتار نامناسبی دارد. وقتی کودک توانست بدون داد زدن خواسته خود را بیان کند، از یک موقعیت ناراحت کننده فاصله بگیرد یا بعد از عصبانیت خودش را آرام کند، همان رفتار را ببینید و به او بازخورد مثبت بدهید. تشویق ساده و مشخص مانند «خوب بود که به جای زدن، گفتی ناراحتی» به کودک نشان می دهد کدام رفتار را باید دوباره تکرار کند.

6. خواب، گرسنگی و خستگی را جدی بگیرید

خواب ناکافی، گرسنگی و خستگی می توانند تحمل کودک را پایین بیاورند و باعث شوند در برابر اتفاق های کوچک واکنش شدیدتری نشان دهد. این موضوع به ویژه در کودکان کم سن اهمیت دارد. بهتر است زمان خواب و وعده های غذایی تا حد امکان منظم باشد و کودک در طول روز فرصت کافی برای استراحت و بازی داشته باشد. NHS نیز خستگی، گرسنگی و بیش تحریک شدن را از عواملی می داند که می توانند رفتار دشوار کودکان را بیشتر کنند.

7. محرک های عصبانیت را کاهش دهید

اگر مشخص شده است که بعضی موقعیت ها مرتب باعث عصبانیت کودک می شوند، تا حد امکان باید آنها را مدیریت کرد. محیط پرتنش خانه، بحث های مکرر خانوادگی، محتوای نامناسب، فشار زیاد برای انجام تکالیف یا قرار گرفتن طولانی مدت در موقعیت های خسته کننده می توانند تحریک پذیری کودک را بیشتر کنند. قرار نیست همه ناراحتی های کودک حذف شوند، اما می توان شرایطی را که به طور مداوم او را تحت فشار قرار می دهند، کمتر کرد.

8. تکنیک آرام سازی را به کودک آموزش دهید

آرام شدن یک مهارت است و بهتر است زمانی که کودک آرام است آن را تمرین کند، نه فقط هنگام عصبانیت. چند روش ساده می تواند شامل این موارد باشد:

• چند نفس آرام و عمیق کشیدن
• شمردن تا 10 قبل از واکنش نشان دادن
• چند دقیقه فاصله گرفتن از موقعیت
• رفتن به یک فضای آرام
• صحبت کردن با والدین یا فرد مورد اعتماد

9. خودتان الگوی کنترل خشم باشید

کودک فقط از توصیه های والدین یاد نمی گیرد، بلکه رفتار آنها را هم مشاهده می کند. اگر والد هنگام عصبانیت فریاد بزند، توهین کند یا رفتار پرخاشگرانه داشته باشد، انتظار کنترل خشم از کودک دشوارتر می شود. لازم نیست والدین همیشه کاملا آرام باشند؛ مهم این است که کودک ببیند بزرگسالان هم می توانند ناراحتی خود را بدون آسیب زدن به دیگران مدیریت کنند. مثلا می توان گفت: «الان عصبانی هستم، چند دقیقه آرام می شوم و بعد درباره اش حرف می زنم.»

10. اگر مشکل ادامه داشت، ارزیابی تخصصی انجام دهید

اگر عصبی بودن کودک شدید و مداوم است، به مدرسه و روابط او آسیب زده یا با پرخاشگری و آسیب زدن به خود یا دیگران همراه شده است، بهتر است موضوع توسط روانشناس کودک یا متخصص مربوطه بررسی شود. در این ارزیابی ممکن است اضطراب، مشکلات رفتاری، ADHD یا عوامل خانوادگی و محیطی مورد توجه قرار بگیرند. درمان نیز بر اساس علت انتخاب می شود و می تواند شامل آموزش مهارت های رفتاری و هیجانی، مداخلات والدین، روان درمانی یا در صورت نیاز سایر روش های تخصصی باشد.

داروی ضد عصبانیت و پرخاشگری کودکان؛ آیا همیشه لازم است؟

برای عصبانیت و پرخاشگری کودکان یک داروی مشخص که برای همه کودکان مناسب باشد وجود ندارد. قبل از هر نوع درمان دارویی باید علت رفتار مشخص شود؛ چون ممکن است اضطراب، ADHD، مشکلات رفتاری، شرایط خانوادگی یا عوامل دیگری پشت این رفتار باشد. در بسیاری از موارد، آموزش والدین، رفتاردرمانی و روش هایی مانند CBT بخش مهمی از درمان هستند و در شرایط خاص، متخصص ممکن است دارو را نیز در نظر بگیرد. انتخاب درمان باید بر اساس علت و شرایط هر کودک انجام شود و دارو معمولا بخشی از یک برنامه درمانی است، نه راه حلی عمومی برای همه کودکان.

نکات مهم درباره مصرف داروی ضد عصبانیت و پرخاشگری کودکان:

1. دارو نباید بدون تجویز و نظر پزشک یا روانپزشک کودک به کودک داده شود.
2. عصبانیت یا پرخاشگری به تنهایی دلیل کافی برای شروع دارو نیست.
3. اگر کودک به ADHD، اضطراب، اختلالات خلقی یا مشکلات رفتاری دیگری مبتلا باشد، درمان بر اساس تشخیص انجام می شود.
4. رفتاردرمانی، آموزش والدین و آموزش مهارت های کنترل هیجان در بسیاری از کودکان بخش مهم درمان هستند.

نقش والدین در درمان عصبی بودن کودک

رفتار والدین تاثیر زیادی بر نحوه یادگیری و کنترل احساسات کودک دارد. مهم است که واکنش آنها در زمان عصبانیت کودک تا حد امکان آرام، قابل پیش بینی و یکسان باشد. تغییر مداوم قوانین یا واکنش های شدید می تواند کودک را بیشتر سردرگم و تحریک کند.

تنبیه بدنی، داد زدن و تحقیر کردن هم روش مناسبی برای کنترل عصبانیت کودک نیست و می تواند رفتار پرخاشگرانه را بیشتر کند. بهتر است والد مشخص کند کدام رفتار قابل قبول نیست و در عین حال به کودک فرصت دهد بعد از آرام شدن درباره اتفاقی که افتاده صحبت کند.

از طرف دیگر، نباید فقط زمانی به کودک توجه کرد که عصبانی یا پرخاشگر است. وقتی کودک آرام صحبت می کند، خواسته اش را بدون داد زدن بیان می کند یا می تواند خشم خود را کنترل کند، این رفتارها را ببینید و با یک تشویق ساده تقویت کنید.

چه زمانی برای عصبی بودن کودک باید به روانشناس مراجعه کرد؟

هر عصبانیتی به معنی نیاز به روانشناس نیست، اما اگر رفتار کودک شدید، مکرر یا خارج از کنترل شده باشد، بهتر است علت آن بررسی شود. زمانی که عصبانیت روی مدرسه، خواب، روابط خانوادگی یا ارتباط کودک با دوستان اثر می گذارد، مشاوره با روانشناس کودک می تواند به پیدا کردن علت و انتخاب روش مناسب کمک کند.

اگر کودک به خودش یا فرد دیگری آسیب می زند، تهدید جدی به آسیب وجود دارد یا رفتار او به شکلی از کنترل خارج شده که ایمنی او یا اطرافیان را به خطر می اندازد، نباید موضوع را فقط به «عصبی بودن» نسبت داد. در چنین شرایطی دریافت کمک فوری اهمیت دارد. AACAP نیز در صورت وجود خطر جدی آسیب به خود یا دیگران، ارزیابی فوری را توصیه می کند.

توجه به رفتار کودک در محیط مهد

شناخت علت عصبی شدن کودک فقط برای والدین اهمیت ندارد. مربیان مهد کودک نیز باید بتوانند تفاوت بین یک واکنش طبیعی و رفتاری که نیاز به توجه بیشتری دارد را تشخیص دهند. برخورد آرام، شناخت محرک های عصبانیت و توجه به احساسات کودک می تواند از شدیدتر شدن بسیاری از واکنش های رفتاری جلوگیری کند. به همین دلیل، آموزش اصول رشد کودک و مهارت های ارتباطی برای افرادی که با کودکان کار می کنند اهمیت زیادی دارد.

برای علاقه مندان به فعالیت در این حوزه، دوره مربی مهد کودک تهران می تواند فرصتی برای یادگیری مهارت های مورد نیاز در کار با کودکان و مدیریت موقعیت های رفتاری مختلف باشد.

سوالات متداول

آیا عصبی بودن کودک طبیعی است؟

بله، عصبانیت گاه به گاه در کودکان طبیعی است و بخشی از یادگیری کنترل احساسات محسوب می شود. اما اگر عصبانیت شدید، مکرر یا خارج از تناسب با سن کودک باشد، بهتر است علت آن بررسی شود.

علت عصبی بودن کودک ده ساله چیست؟

فشار مدرسه، مشکلات درسی یا دوستان، اضطراب، خستگی، خواب ناکافی و تنش های خانوادگی می توانند از دلایل عصبی بودن کودک ده ساله باشند. اگر این رفتار مداوم باشد، ارزیابی تخصصی به پیدا کردن علت کمک می کند.

علت پرخاشگری کودکان زیر 3 سال چیست؟

ناتوانی در بیان خواسته ها، گرسنگی، خستگی، خواب ناکافی و ناتوانی در کنترل هیجان از دلایل شایع پرخاشگری کودکان زیر 3 سال هستند. تغییر محیط یا نرسیدن به خواسته ها نیز می تواند این رفتار را تشدید کند.

آیا برای عصبانیت و پرخاشگری کودک دارو وجود دارد؟

داروی مشخصی برای همه کودکان عصبانی یا پرخاشگر وجود ندارد و مصرف دارو باید بر اساس علت و تشخیص متخصص باشد. در بسیاری از موارد، رفتاردرمانی و آموزش والدین بخش مهم درمان هستند.

چه زمانی باید کودک عصبی را نزد روانشناس برد؟

اگر عصبانیت کودک شدید و مکرر باشد، روی مدرسه و روابط او اثر بگذارد یا با پرخاشگری و آسیب به خود یا دیگران همراه شود، بهتر است با روانشناس کودک مشورت شود. در صورت وجود خطر فوری، باید کمک تخصصی سریع دریافت شود.