آموزش نحوه صحیح حمام کردن سالمند در منزل؛ مراحل، نکات ایمنی و وسایل مورد نیاز

حمام کردن سالمند شاید در نگاه اول یکی از ساده ترین کارهای مراقبتی به نظر برسد، اما وقتی قرار است به فردی که تعادل کافی ندارد، زود خسته می شود، پوست حساسی دارد یا برای بعضی حرکات به کمک نیاز دارد، کمک کنیم، نحوه صحیح حمام کردن سالمند در منزل کمی چالش برانگیز می شود. خیس بودن کف حمام، یک حرکت ناگهانی، آب خیلی داغ یا حتی عجله برای تمام کردن حمام می تواند شرایطی ایجاد کند که اصلا انتظارش را نداریم. از طرف دیگر، اگر مراقب همه کارها را به جای سالمند انجام دهد، ممکن است فرصت مشارکت و حفظ استقلال او هم کمتر شود.

برای همین، نحوه حمام کردن سالمند فقط دانستن روش شستن بدن نیست. باید بدانیم قبل از شروع چه چیزهایی را آماده کنیم، چطور به سالمند کمک کنیم که با اطمینان وارد حمام شود و در طول شستشو چه نکاتی را رعایت کنیم تا هم ایمنی او حفظ شود و هم احساس راحتی و احترام داشته باشد. آشنایی با همین جزئیات ساده، بخشی از مهارت های مراقبتی است که هر فردی که مسئولیت مراقبت از سالمند را بر عهده می گیرد، به آن نیاز دارد.

وسایل مورد نیاز برای حمام کردن سالمند در منزل

قبل از اینکه حمام را شروع کنید، بهتر است همه وسایل مورد نیاز را از قبل آماده و در دسترس قرار دهید. این کار هم روند حمام را راحت تر می کند و هم باعث می شود مراقب برای برداشتن یک وسیله، سالمند را تنها نگذارد.

به نقل از سایت National Institute on Aging:

با افزایش سن پوست نازک تر و خشک تر می شود و استفاده از آب داغ و صابون زیاد می تواند خشکی پوست را تشدید کند. توصیه می شود هنگام حمام از آب گرم و شوینده ملایم استفاده شود و پس از شستشو نیز پوست به آرامی خشک و مرطوب شود.

البته همه سالمندان به تجهیزات یکسانی نیاز ندارند و انتخاب وسایل باید با توجه به میزان توانایی حرکتی و شرایط جسمی فرد انجام شود.

• صندلی مخصوص حمام، در صورت نیاز
• دستگیره ایمنی
• کفپوش یا نوار ضد لغزش
• سردوش دستی
• حوله نرم و تمیز
• شوینده ملایم
• شامپو
• لیف یا دستمال نرم
• لباس تمیز
• مرطوب کننده مناسب پوست
• وسایل کمک حرکتی، در صورت نیاز

قبل از حمام سالمند چه کارهایی باید انجام دهیم؟

قبل از اینکه سالمند وارد حمام شود، چند دقیقه برای آماده کردن شرایط وقت بگذارید. بیشتر اتفاقات ناخوشایند در حمام زمانی رخ می دهند که فرد بدون آماده سازی کافی وارد محیط خیس و لغزنده می شود یا مراقب مجبور است در میانه حمام برای آوردن وسایل او را تنها بگذارد. بنابراین بهتر است ابتدا حال عمومی سالمند بررسی شود و بعد محیط حمام و وسایل مورد نیاز آماده باشند.

1. وضعیت جسمی سالمند را بررسی کنید

قبل از حمام، از حال عمومی سالمند مطمئن شوید. اگر احساس سرگیجه، ضعف، تنگی نفس، درد شدید یا بی حالی دارد، بهتر است حمام را به زمان دیگری موکول کنید یا در صورت نیاز با پزشک درباره وضعیت او مشورت شود. همچنین اگر سالمند دارویی مصرف کرده که ممکن است باعث خواب آلودگی یا افت فشار شود، هنگام حمام کردن باید دقت بیشتری به خرج داد.

2. محیط حمام را آماده و ایمن کنید

کف حمام باید تمیز و تا حد امکان خشک باشد و وسایل اضافی که ممکن است جلوی پای سالمند قرار بگیرند، کنار گذاشته شوند. پیشگیری از زمین خوردن یکی از چالش های مهم در مراقبت از سالمندان است و به همین دلیل بهتر است محیط حمام تا حد امکان ایمن و بدون مانع باشد. اگر سالمند برای حفظ تعادل به کمک نیاز دارد، دستگیره ایمنی و صندلی حمام می توانند استفاده از حمام را راحت تر و ایمن تر کنند. نور کافی هم اهمیت دارد، چون سالمند باید بتواند کف، وسایل و مسیر رفت و آمد را به خوبی ببیند.

در کنار تجهیزات، بهتر است قبل از ورود سالمند یک بار مسیر حرکت او را بررسی کنید. دمپایی یا کفش حمام باید اندازه مناسب داشته باشد و روی سطح خیس سر نخورد. همچنین حوله، لباس تمیز، شوینده و سایر وسایل لازم را در محلی بگذارید که بدون دور شدن از سالمند بتوانید به آنها دسترسی داشته باشید.

3. دمای آب و فضای حمام را بررسی کنید

آب حمام باید گرم و مطبوع باشد، نه داغ. پوست سالمندان معمولا نسبت به تغییرات دما حساس تر است و آب بیش از حد گرم می تواند خشکی و تحریک پوست را بیشتر کند. بهتر است پیش از شروع، دمای آب را با دست یا روش مناسب بررسی کنید و در طول حمام نیز اگر سالمند احساس گرما، سرما یا ناراحتی داشت، دما را دوباره تنظیم کنید.

فضای حمام هم نباید بیش از حد سرد باشد، به خصوص زمانی که سالمند برای مدت کوتاهی بدون لباس است. آماده بودن حوله و لباس قبل از شروع باعث می شود بعد از پایان حمام، فاصله بین بیرون آمدن از آب و پوشیدن لباس کوتاه باشد.

نحوه صحیح حمام کردن سالمند؛ مراحل استحمام

وقتی وسایل آماده شد و شرایط حمام را بررسی کردید، نوبت به خود استحمام می رسد. در این مرحله مهم است که کارها با عجله انجام نشود و سالمند تا حدی که توانایی دارد در روند حمام مشارکت کند. بعضی افراد فقط برای ورود و خروج یا شستن بخش هایی از بدن به کمک نیاز دارند و لازم نیست تمام مراحل را مراقب انجام دهد. این کار علاوه بر حفظ استقلال سالمند، معمولا باعث می شود احساس راحتی و کنترل بیشتری داشته باشد.

مرحله اول: سالمند را برای حمام آماده کنید

قبل از ورود به حمام، لباس ها را در محیطی مناسب و گرم از تن سالمند خارج کنید و حوله یا لباس حمام را در دسترس قرار دهید. حریم شخصی سالمند را در تمام مراحل حفظ کنید و تا حد امکان اجازه دهید خودش بخش هایی از کار را که می تواند انجام دهد، بر عهده بگیرد. بهتر است قبل از شروع نیز درباره مراحل حمام با او صحبت کنید تا بداند قرار است چه کاری انجام شود و غافلگیر نشود.

مرحله دوم: سالمند را با ایمنی وارد حمام کنید

اگر سالمند تعادل خوبی ندارد یا هنگام راه رفتن به کمک نیاز دارد، نباید از او بخواهید به تنهایی وارد حمام شود. در این شرایط استفاده از صندلی حمام یا وسیله کمکی مناسب می تواند خطر افتادن را کمتر کند. هنگام نشستن یا بلند شدن نیز عجله نکنید و مطمئن شوید که سطح زیر پای سالمند کاملا پایدار است.

مرحله سوم: ابتدا بدن را با آب ولرم خیس کنید

اگر سردوش دستی در اختیار دارید، کنترل جهت و شدت آب آسان تر خواهد بود. آب را با فشار ملایم روی بدن بگیرید و از ریختن ناگهانی آب روی صورت یا سر خودداری کنید. در همین زمان از سالمند درباره دمای آب و احساس راحتی او سوال کنید. اگر احساس سرما، گرمای زیاد یا ناراحتی داشت، قبل از ادامه کار شرایط را تغییر دهید.

مرحله چهارم: شستشوی صورت و بدن

برای شستن بدن بهتر است از شوینده ای ملایم استفاده کنید و پوست را با فشار زیاد نسابید. پوست سالمند معمولا حساس تر و خشک تر است و استفاده از لیف زبر یا مالش شدید می تواند باعث تحریک آن شود. شستشو را با آرامش انجام دهید و به قسمت هایی که سالمند خودش به آنها دسترسی ندارد، کمک کنید.

در قسمت هایی مانند زیر بغل، زیر سینه، کشاله ران و بین انگشتان پا، شستشو و سپس خشک کردن اهمیت بیشتری دارد، چون باقی ماندن رطوبت در این نواحی می تواند پوست را مستعد تحریک و آسیب کند.

مرحله پنجم: شستن موها

برای شستن موها مقدار مناسبی از شامپو را روی موها بزنید و پوست سر را به آرامی ماساژ دهید. مراقب باشید شامپو وارد چشم سالمند نشود و هنگام آبکشی نیز آب با فشار زیاد روی صورت او ریخته نشود. در پایان، موها را کاملا آبکشی کنید تا باقی ماندن شامپو روی پوست سر باعث خشکی یا تحریک نشود.

مرحله ششم: آبکشی کامل بدن

بعد از شستشوی بدن و موها، تمام قسمت ها را به خوبی آبکشی کنید تا اثری از شوینده روی پوست باقی نماند. در پایان یک بار دیگر وضعیت سالمند را بررسی کنید و مطمئن شوید که احساس ضعف، سرگیجه یا ناراحتی ندارد. سپس برای خروج از حمام آماده شوید و این مرحله را هم با همان دقت ورود به حمام انجام دهید.

مراقبت از پوست سالمند هنگام حمام

پوست با افزایش سن نازک تر و خشک تر می شود و ممکن است در برابر آب داغ، شوینده های قوی و اصطکاک زودتر تحریک شود. به همین دلیل، مراقبت از پوست نباید فقط به شستن آن محدود شود. هنگام حمام بهتر است فشار دست و میزان استفاده از شوینده کنترل شود و بعد از شستشو نیز پوست با ملایمت خشک شود. این موضوع برای سالمندانی که تحرک کمی دارند اهمیت بیشتری دارد، چون ماندن طولانی مدت رطوبت در چین های پوستی یا وارد شدن فشار و اصطکاک می تواند زمینه ساز آسیب پوستی شود.

اگر سالمند بیشتر ساعات روز را در بستر یا روی صندلی می گذراند، توجه به وضعیت پوست اهمیت بیشتری پیدا می کند. فشار طولانی مدت روی قسمت هایی مانند دنبالچه، لگن، پاشنه پا و آرنج، به ویژه در صورت وجود رطوبت یا اصطکاک، می تواند به پوست آسیب بزند و در موارد شدید به زخم فشاری منجر شود. به همین دلیل بهتر است هنگام خشک کردن بدن، پوست این نواحی را هم بررسی کنید و هرگونه قرمزی، تغییر رنگ، تاول یا زخم را جدی بگیرید.

بعد از حمام سالمند چه کارهایی انجام دهیم؟

مراقبت از سالمند با خارج شدن از حمام تمام نمی شود. چند دقیقه بعد از استحمام هم اهمیت دارد، چون بدن هنوز خیس است، احتمال سر خوردن وجود دارد و پوست نیز در این زمان بیشتر در معرض خشکی و تحریک قرار می گیرد. بهتر است وسایل مورد نیاز از قبل آماده شده باشند تا سالمند مجبور نباشد بعد از حمام مدت زیادی منتظر بماند یا در محیط سرد بماند.

خشک کردن بدن

به جای کشیدن شدید حوله روی پوست، بدن سالمند را با ضربه های آرام حوله خشک کنید. نواحی چین دار و قسمت هایی مانند بین انگشتان پا، زیر بغل و کشاله ران باید با دقت بیشتری خشک شوند، زیرا باقی ماندن رطوبت در این قسمت ها می تواند پوست را تحریک کند.

استفاده از مرطوب کننده

اگر پوست سالمند خشک است، پس از حمام می توان از یک مرطوب کننده مناسب استفاده کرد. بهتر است این کار زمانی انجام شود که پوست کاملا خشک نشده و هنوز کمی رطوبت دارد. البته اگر سالمند بیماری پوستی یا زخم دارد، انتخاب محصول بهتر است متناسب با شرایط پوست او انجام شود.

پوشاندن لباس و بازگرداندن سالمند به محل استراحت

لباس تمیز و راحت را از قبل آماده کنید تا سالمند بعد از حمام مدت زیادی در معرض هوای سرد نماند. هنگام لباس پوشاندن نیز عجله نکنید و اگر فرد برای ایستادن یا راه رفتن مشکل دارد، او را بدون کمک رها نکنید. در سالمندانی که محدودیت حرکتی دارند، همین مرحله ساده می تواند با خطر زمین خوردن همراه باشد.

سالمند چند بار در هفته باید حمام کند؟

تعداد دفعات حمام برای همه سالمندان یکسان نیست و نمی توان یک عدد ثابت را برای همه افراد مناسب دانست. وضعیت پوست، میزان تعریق، سطح فعالیت روزانه، وجود بی اختیاری ادرار یا مدفوع، توانایی حرکتی و میزان نیاز فرد به کمک در حمام، همگی می توانند روی برنامه استحمام تاثیر بگذارند. برای مثال، فردی که فعالیت زیادی دارد یا بیشتر عرق می کند ممکن است به شستشوی بیشتری نیاز داشته باشد، در حالی که حمام کردن بیش از حد برای فردی با پوست بسیار خشک می تواند خشکی و تحریک پوست را تشدید کند.

در افراد مبتلا به آلزایمر نیز برنامه حمام باید متناسب با شرایط و عادات فرد تنظیم شود.

به نقل از مؤسسه ملی سالمندی آمریکا (NIA):

در مورد فرد مبتلا به آلزایمر می توان حمام یا دوش گرفتن را دو تا سه بار در هفته در نظر گرفت، اما برنامه باید انعطاف پذیر باشد و با شرایط و نیازهای فرد تنظیم شود. همچنین پیشنهاد می شود اگر حمام کامل برای فرد آزاردهنده یا دشوار است، در روزهایی که امکان استحمام وجود ندارد، شستشوی موضعی صورت، دست ها، پاها، زیر بغل و نواحی خصوصی می تواند جایگزین مناسبی باشد.

بهترین شوینده و حوله برای حمام سالمند چیست؟

انتخاب وسایل مناسب برای حمام فقط به راحتی فرد محدود نمی شود و می تواند در حفظ سلامت پوست و کاهش خطر تحریک آن نیز نقش داشته باشد. با افزایش سن، پوست معمولا نازک تر و خشک تر می شود، بنابراین بهتر است شوینده و حوله ای انتخاب شود که هنگام شستشو و خشک کردن، فشار و اصطکاک زیادی به پوست وارد نکند.

ویژگی شوینده مناسب سالمند

شوینده ای که برای حمام سالمند استفاده می شود بهتر است ملایم و غیر تحریک کننده باشد. با توجه به حساس تر شدن پوست در سنین بالاتر، استفاده از شوینده های قوی یا محصولاتی با عطر زیاد می تواند خشکی و تحریک پوست را بیشتر کند. بهتر است محصولی انتخاب شود که برای پوست خشک و حساس مناسب باشد و پوست را بعد از شستشو بیش از حد خشک نکند.

ویژگی حوله مناسب

حوله حمام بهتر است نرم و جاذب باشد تا برای خشک کردن بدن نیازی به کشیدن یا مالش شدید پوست نباشد. اندازه حوله نیز باید متناسب با بدن فرد باشد و بهتر است سبک، قابل شستشو و ترجیحا سریع خشک شونده باشد. استفاده از حوله تمیز و خشک برای مراقبت از پوست اهمیت بیشتری دارد، به ویژه اگر فرد به طور مرتب به کمک برای استحمام نیاز داشته باشد.

اشتباهات رایج هنگام حمام کردن سالمند

حمام کردن یکی از موقعیت هایی است که اگر بدون توجه به شرایط جسمی و نیازهای فرد انجام شود، می تواند با خطرهایی مانند سوختگی، تحریک پوست، سر خوردن و زمین خوردن همراه باشد. به همین دلیل، علاوه بر رعایت نکات بهداشتی، باید به دمای آب، نحوه جابه جایی، وضعیت پوست و حفظ آرامش و حریم شخصی فرد نیز توجه شود. منابع ایمنی حمام نیز بر کنترل دمای آب، استفاده از سطوح ضد لغزش و کمک گرفتن هنگام وجود ضعف یا مشکل تعادل تاکید دارند.

1. حمام کردن سالمند با آب خیلی داغ

آب حمام نباید بیش از حد داغ باشد. پوست در سنین بالاتر ممکن است نازک تر و نسبت به گرما کم حساس تر شود و فرد نیز ممکن است نتواند به سرعت خود را از آب داغ دور کند. بنابراین بهتر است دمای آب قبل از شروع حمام بررسی شود و آب گرم و ملایم باشد، نه داغ.

2. تنها گذاشتن سالمند در حمام

اگر سالمند مشکل تعادل، ضعف حرکتی یا اختلال شناختی دارد، تنها گذاشتن او در حمام می تواند خطرناک باشد. به ویژه در افراد مبتلا به آلزایمر، مؤسسه ملی سالمندی آمریکا توصیه می کند فرد هنگام حمام در وان یا زیر دوش تنها گذاشته نشود.

3. استفاده از لیف زبر

لیف زبر و مالش شدید پوست ضرورتی ندارد و می تواند باعث تحریک یا آسیب پوستی شود. بهتر است از لیف نرم یا دست برای شستشوی آرام بدن استفاده شود و فشار زیادی به پوست وارد نشود.

4. عجله در ورود یا خروج از حمام

ورود و خروج از حمام از موقعیت هایی است که احتمال از دست دادن تعادل در آن بیشتر است. سالمند نباید برای ورود یا خروج عجله کند و اگر برای ایستادن یا جابه جایی نیاز به کمک دارد، بهتر است این کار با آرامش و کمک مناسب انجام شود. استفاده از صندلی حمام، دستگیره ایمنی و کفپوش ضد لغزش نیز می تواند خطر زمین خوردن را کاهش دهد.

5. بی توجهی به سرگیجه و ضعف

اگر سالمند هنگام حمام دچار سرگیجه، ضعف یا احساس ناپایداری شد، نباید از او خواست که به تنهایی بایستد یا از حمام خارج شود. بهتر است ابتدا او را در وضعیت ایمن قرار دهید و در صورت تداوم یا شدت علائم، علت آن بررسی شود.

6. خشک نکردن چین های پوستی

بعد از حمام، باقی ماندن رطوبت در قسمت هایی مانند زیر بغل، کشاله ران و بین چین های پوستی می تواند باعث تحریک پوست شود. بنابراین این نواحی باید با حوله نرم و بدون مالش شدید به خوبی خشک شوند.

7. نادیده گرفتن حریم شخصی سالمند

حتی اگر فرد برای حمام به کمک نیاز داشته باشد، نباید حریم شخصی او نادیده گرفته شود. قبل از هر مرحله توضیح دهید قرار است چه کاری انجام دهید و تا حد امکان اجازه دهید خودش بخش هایی از حمام را انجام دهد. در افراد مبتلا به آلزایمر باید هنگام شستشو با قرار دادن حوله روی شانه ها یا پاها، قسمت هایی از بدن که در حال شستشو نیستند پوشانده شوند تا فرد احساس برهنگی و ناراحتی کمتری داشته باشد.

چه زمانی برای حمام کردن سالمند باید از سالمندیار کمک گرفت؟

اگر سالمند برای ورود یا خروج از حمام به کمک نیاز دارد، تعادل کافی ندارد، دچار ضعف حرکتی یا اختلال شناختی است، نمی تواند مراحل شستشو را به تنهایی انجام دهد یا خانواده نمی تواند حمام را با ایمنی کافی مدیریت کند، کمک گرفتن از یک سالمندیار آموزش دیده می تواند انتخاب مناسبی باشد. در چنین شرایطی، کمک فقط به شستن بدن محدود نمی شود و می تواند شامل آماده کردن وسایل، کمک به جابه جایی، نظارت بر ایمنی، حفظ حریم شخصی و خشک کردن بدن نیز باشد.

چه زمانی برای حمام کردن سالمند باید از سالمندیار کمک گرفت؟

• مشکل در ورود و خروج از حمام
• ضعف تعادل و خطر زمین خوردن
• اختلال شناختی، آلزایمر یا دمانس
• ناتوانی در شستشوی مستقل بدن
• ضعف حرکتی یا وابستگی زیاد
• نیاز به کمک برای جابه جایی
• ناتوانی خانواده در فراهم کردن حمام ایمن

اگر مراقبت از سالمند برایتان جدی است و دوست دارید بدانید در موقعیت هایی مثل حمام کردن، جابه جایی و مراقبت روزانه چطور باید درست و ایمن عمل کنید، یاد گرفتن مهارت های سالمندیاری می تواند خیلی کمک کننده باشد. حتی اگر قرار نیست به عنوان سالمندیار مشغول به کار شوید، داشتن این مهارت ها برای مراقبت از یکی از اعضای خانواده هم کاربردی است. اگر دوست دارید این مهارت ها را اصولی و از پایه یاد بگیرید، می توانید درباره دوره سالمندیاری مطالعه بیشتری داشته باشید.

سوالات متداول

سالمند چند بار در هفته باید حمام کند؟

تعداد دفعات حمام به شرایط فرد، وضعیت پوست، میزان تعریق، فعالیت و توانایی حرکتی او بستگی دارد و نمی توان یک عدد ثابت برای همه تعیین کرد. در برخی افراد، دو تا سه بار حمام در هفته می تواند یک چارچوب مناسب باشد، اما برنامه باید با نیاز فرد تنظیم شود.

بهترین دمای آب برای حمام سالمند چقدر است؟

آب حمام باید گرم و ملایم باشد و نباید بیش از حد داغ باشد. آب داغ می تواند خشکی و تحریک پوست را بیشتر کند و خطر سوختگی را افزایش دهد.

آیا سالمند دارای مشکل حرکتی می تواند به تنهایی حمام کند؟

اگر سالمند مشکل تعادل یا ضعف حرکتی دارد، بهتر است بدون ارزیابی ایمنی و فراهم کردن تجهیزات مناسب به تنهایی حمام نکند. استفاده از صندلی حمام، دستگیره و کمک فرد آموزش دیده می تواند خطر زمین خوردن را کاهش دهد.

برای پوست خشک سالمند هنگام حمام چه نکاتی را باید رعایت کرد؟

از آب داغ، شوینده های قوی و لیف زبر استفاده نکنید و پوست را با ملایمت بشویید. بعد از حمام نیز پوست را آرام خشک کرده و در صورت نیاز از مرطوب کننده مناسب استفاده کنید.

اگر سالمند از حمام کردن امتناع کند، چه کار کنیم؟

ابتدا سعی کنید علت مقاومت را پیدا کنید. ممکن است فرد از سرما، زمین خوردن یا از دست دادن حریم شخصی نگران باشد. بهتر است با آرامش صحبت کنید، زمان مناسب تری را انتخاب کنید و از اجبار یا عجله کردن پرهیز کنید.