چگونه با کودکان طلاق رفتار کنیم؟

رفتار با کودکان طلاق در ایران به‌دلیل افزایش چشم‌گیر نرخ طلاق به یکی از موضوعات جدی در حوزه تربیت و سلامت روان تبدیل شده است. در سال‌های اخیر، نرخ طلاق در کشور به شکل نگران‌کننده‌ای افزایش یافته است چنانکه تنها در سال ۱۴۰۲ بیش از ۲۰۲ هزار طلاق ثبت شده که سومین رکورد تاریخی کشور محسوب می‌شود. همچنین در هفت‌ماهه نخست سال ۱۴۰۳ از هر ۱۰۰ ازدواج، حدود ۳۹ مورد به طلاق انجامیده و این نسبت در کلانشهر تهران به ۵۲ درصد رسیده است. در نتیجه، تعداد کودکانی که در خانواده‌های طلاق بزرگ می‌شوند، به‌طور قابل توجهی افزایش یافته است؛ کودکانی که با چالش‌های روانی، عاطفی و اجتماعی مواجه‌اند و نیازمند حمایت تخصصی و رفتار آگاهانه از سوی والدین، معلمان و مشاوران هستند.

در این میان، نقش مربیان مهدکودک و پرستاران کودک در سنین پیش‌دبستانی بسیار حیاتی است چرا که در همین سال‌های اولیه، شخصیت کودک شکل می‌گیرد و خاطرات بنیادین هیجانی در ذهن او تثبیت می‌شود. مؤسساتی مانند آکادمی سلامت اول با برگزاری دوره‌های تخصصی مانند مربیگری مهد کودک تلاش می‌کنند تا مربیانی آگاه، آموزش‌دیده و مجهز به دانش روان‌شناسی کودک را وارد مراکز آموزشی کنند. این آموزش‌ها به‌ویژه برای برخورد روزمره با کودکانی که در آستانه یا پس از طلاق والدین‌شان هستند، بسیار مؤثر و ضروری است. در این مقاله به بررسی واکنش‌های مختلف کودکان طلاق و نحوه برخورد صحیح با آن‌ها خواهیم پرداخت.

کودک چه واکنش‌هایی به طلاق نشان می‌دهد؟

طلاق والدین تأثیرات عمیقی بر روان کودک می‌گذارد که می‌تواند در کوتاه‌مدت و بلندمدت خود را نشان دهد. هر کودک به نحوی خاص به این تغییرات واکنش نشان می‌دهد که این واکنش‌ها بستگی به سن، رشد عاطفی و ویژگی‌های شخصیتی او دارند. برخی از شایع‌ترین واکنش‌ها عبارتند از:

احساس گناه

یکی از رایج‌ترین واکنش‌های روانی در کودکان طلاق، احساس گناه است. بسیاری از کودکان، به‌ویژه در سنین پایین، به اشتباه فکر می‌کنند که طلاق والدین به دلیل رفتار یا اشتباهات خودشان بوده است. مثلاً ممکن است کودک تصور کند که آن‌ها به دلیل نافرمانی، بی‌توجهی یا دعواهایش با والدین از هم جدا شده‌اند. این احساس گناه می‌تواند فشار روانی زیادی به کودک وارد کند و باعث شود که او خود را مسئول مشکلات خانوادگی بداند.

ترس از ترک شدن

یکی از ترس‌های رایج در کودکان طلاق، ترس از رها شدن است. این ترس معمولاً از این نگرانی ناشی می‌شود که یکی از والدین نیز او را ترک کند. کودک ممکن است این تصور را داشته باشد که اگر یکی از والدین از او دور شده، ممکن است والد دیگر نیز علاقه‌اش را از دست بدهد. این ترس می‌تواند به رفتارهای وابستگی بیش از حد، اضطراب جدایی و نگرانی‌های مداوم درباره امنیت عاطفی کودک منجر شود.

اضطراب و اختلالات خواب

تغییرات عمده در محیط خانوادگی مانند طلاق می‌تواند باعث ایجاد اضطراب در کودک شود. این اضطراب اغلب با مشکلات خواب همراه است. کودکان ممکن است به سختی بخوابند، کابوس ببینند یا شب‌ها به دلایل مختلف از خواب بیدار شوند. این اختلالات خواب نه تنها بر سلامت جسمی کودک تأثیر می‌گذارد، بلکه بر حالت روحی و توانایی او برای مدیریت استرس نیز تأثیر منفی دارد.

افزایش پرخاشگری یا انزوا

در پاسخ به احساسات پیچیده و گیج‌کننده ناشی از طلاق، برخی از کودکان ممکن است شروع به پرخاشگری کنند. این پرخاشگری می‌تواند به شکل عصبانیت، دعوا با دوستان یا دیگر اعضای خانواده باشد. از سوی دیگر، برخی دیگر از کودکان ممکن است به سمت انزواگرایی و دوری از دیگران تمایل پیدا کنند. این کودکان ممکن است در پاسخ به احساسات دردناک، خود را از محیط اجتماعی و خانوادگی دور کنند و به‌طور فزاینده‌ای به تنهایی و درون‌گرایی پناه ببرند.

مشکلات تمرکز و افت تحصیلی

احساسات پیچیده‌ای که کودک از طلاق تجربه می‌کند، می‌تواند بر توانایی‌های شناختی او تأثیر بگذارد. یکی از بارزترین نشانه‌ها مشکلات در تمرکز است. کودک ممکن است در مدرسه با مشکل مواجه شود، تکالیفش را فراموش کند یا در یادگیری دچار افت شود. نگرانی‌های عاطفی و روانی ناشی از طلاق می‌تواند بر توانایی کودک برای تمرکز در محیط‌های آموزشی تأثیر منفی بگذارد و در نتیجه، افت تحصیلی را به همراه داشته باشد.

احساس سردرگمی و گم‌گشتگی

کودکان طلاق به‌ویژه در سنین پایین‌تر ممکن است دچار سردرگمی و گم‌گشتگی شوند. این سردرگمی ناشی از تغییرات در روابط و محیط زندگی است. کودک ممکن است نتواند به‌درستی درک کند که چرا والدینش از هم جدا شده‌اند و احساس کند که در میان دو دنیای متفاوت قرار گرفته است. این موضوع می‌تواند به احساسات تردید و عدم اطمینان از آینده منجر شود.

کاهش اعتماد به نفس

کودک ممکن است طی فرایند طلاق شاهد تغییرات بزرگی در الگوهای خانوادگی و اجتماعی خود باشد که می‌تواند به کاهش اعتماد به نفس او منجر شود. از آنجا که والدین ممکن است به دلیل مشکلات خود مشغول و درگیر شوند، ممکن است کودک احساس کند که مورد توجه یا حمایت کافی قرار نمی‌گیرد. این مسئله می‌تواند به احساس ناتوانی و عدم ارزشمندی کودک دامن بزند. در این شرایط راهکارهای افزایش اعتماد به نفس در کودک می‌تواند به عنوان ابزاری مؤثر برای تقویت خودباوری او عمل کند. این راهکارها شامل تشویق‌های مثبت، توجه به نیازهای عاطفی کودک و فراهم کردن محیطی حمایتی و امن است که در آن کودک احساس کند ارزشمند است و می‌تواند به توانایی‌های خود اعتماد کند.

این واکنش‌ها می‌توانند تأثیرات درازمدتی بر رشد روانی کودک داشته باشند. درک و حمایت والدین، معلمان و مشاوران در این دوران بحرانی بسیار حیاتی است. در ادامه، روش‌هایی برای مقابله با این چالش‌ها و نحوه کمک به کودک طلاق را بررسی خواهیم کرد.

علائم اضطراب در کودک طلاق

کودکان پس از طلاق ممکن است با علائمی از اضطراب روبه‌رو شوند که تأثیر زیادی بر رفتار و وضعیت روحی آن‌ها دارد. این علائم می‌تواند به‌ویژه در صورتی که کودک شاهد تنش‌های شدید یا رویدادهای آسیب‌زای عاطفی در فرایند طلاق بوده باشد، تشدید شود. در چنین مواردی ممکن است کودک به اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) مبتلا شود. اگر کودک با علائمی مشابه موارد زیر مواجه شد، لازم است با یک روان‌شناس کودک مشورت شود:

• بی‌خوابی یا کابوس‌های مکرر: یکی از علائم رایج اضطراب در کودکان طلاق، بی‌خوابی و کابوس‌های شبانه است. کودک ممکن است از خواب بیدار شود یا دچار ترس‌های شدید از رویدادهای مربوط به طلاق شود که موجب نگرانی و استرس بیشتر در او می‌شود.
• شکایات جسمی بی‌دلیل: کودکانی که دچار اضطراب یا PTSD هستند، ممکن است شکایات جسمی بدون علت مشخص مانند دل‌درد، سردرد یا تهوع داشته باشند. این علائم جسمی معمولاً نتیجه فشارهای روانی و استرس عاطفی هستند که کودک تجربه می‌کند.
• شب‌ادراری: یکی دیگر از علائم شایع در کودکان طلاق که ممکن است به PTSD یا اضطراب عمومی مرتبط باشد، شب‌ادراری است. کودکانی که پیش از این توانایی کنترل مثانه خود را داشتند، ممکن است دوباره به این مشکل دچار شوند.
• پرخاشگری، لجبازی یا انزوا: برخی کودکان ممکن است در واکنش به اضطراب و استرس ناشی از طلاق، به پرخاشگری یا رفتارهای لجبازانه تمایل پیدا کنند. از سوی دیگر، برخی دیگر ممکن است به سمت انزوا و عدم تمایل به تعاملات اجتماعی گرایش پیدا کنند.
• افت در تمرکز و عملکرد تحصیلی: اضطراب و استرس ناشی از طلاق می‌تواند تأثیر منفی بر تمرکز و توانایی یادگیری کودک داشته باشد. این اختلال در تمرکز ممکن است به کاهش عملکرد تحصیلی و افت نمرات در مدرسه منجر شود.
• احساس بی‌ارزشی یا خودسرزنشی: بسیاری از کودکان، به‌ویژه در مراحل اولیه طلاق، ممکن است خود را مسئول طلاق والدین بدانند و احساس گناه و خودسرزنشی را تجربه کنند. این احساسات می‌توانند به کاهش اعتماد به نفس و احساس بی‌ارزشی در کودک منجر شوند.

PTSD و ارتباط آن با طلاق

اگر کودک شاهد حوادث خاص و تنش‌زا مانند مشاجرات شدید یا خشونت در فرایند طلاق بوده باشد، ممکن است دچار اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) شود.

به نقل از وب‎سایت Very Well Mind

علائم PTSD در کودکان می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• یادآوری مکرر رویدادهای آسیب‌زا: کودک ممکن است دائماً به یاد صحنه‌های استرس‌زا یا دردناک از فرایند طلاق بیفتد و این یادآوری‌ها می‌توانند موجب اضطراب و ترس در او شوند.
• حساسیت شدید به محرک‌های خاص: کودک ممکن است به شرایط یا رویدادهایی که مشابه آنچه در طلاق تجربه کرده، واکنش‌های شدید نشان دهد.
• کنار کشیدن از محیط اجتماعی: کودک ممکن است تمایل به انزوا پیدا کند و از تعاملات اجتماعی دوری کند، زیرا احساس می‌کند که نمی‌تواند به راحتی با دیگران ارتباط برقرار کند.

در صورتی که علائم PTSD در کودک به‌مدت طولانی ادامه داشته باشد، ضروری است که کودک توسط یک روان‌شناس کودک متخصص در این زمینه ارزیابی و درمان شود تا به بهبود وضعیت روانی و عاطفی او کمک شود. اما در کنار درمان‌های فردی، مدیریت بهینه امور خانواده نیز می‌تواند نقش مهمی در حمایت از کودک ایفا کند. در این راستا، آکادمی سلامت اول دوره‌های تخصصی در رشته مدیریت امور خانواده برگزار می‌کند که به والدین و مربیان کمک می‌کند تا مهارت‌های لازم برای مدیریت زندگی خانوادگی را کسب کرده و روابط خود را با اعضای خانواده تقویت کنند.

نیازهای کودکان در سنین مختلف

کودکان در سنین مختلف به‌دلیل تفاوت‌های شناختی، عاطفی و رفتاری نیازهای خاصی دارند که باید به آن‌ها توجه ویژه شود. این نیازها در اثر طلاق والدین ممکن است شدت پیدا کنند و نیازمند رویکردهای متفاوت برای حمایت از کودک باشد.

در سنین پایین‌تر، نیاز به اطمینان‌ بخشی و احساس امنیت بیشتر است، در حالی که در سنین بالاتر، کودکان و نوجوانان نیاز به درک دقیق‌تر از موقعیت و پاسخ‌های صادقانه دارند. با توجه به این تفاوت‌ها، والدین باید راهکارهای مناسب و متناسب با سن کودک را برای کمک به او در این شرایط ارائه دهند.

کودکان پیش‌دبستانی (۳ تا ۶ سال)

کودکان در این سنین توانایی درک کامل مفاهیم پیچیده مانند طلاق را ندارند و به‌طور معمول این موضوع را به شیوه‌های متفاوتی تجربه می‌کنند. این کودکان ممکن است رفتارهایی مشابه آنچه که قبلاً از خود نشان می‌دادند، مانند شب‌ادراری یا چسبیدن بیش از حد به یکی از والدین، بروز دهند. این رفتارها معمولاً واکنشی به احساس عدم امنیت و ترس از ترک شدن هستند. در این دوره، کودکان نیاز به اطمینان‌ بخشی مداوم دارند و باید احساس کنند که والدین همچنان در کنارشان هستند و به نیازهای عاطفی‌شان پاسخ می‌دهند. والدین باید با کودک ارتباطی عاطفی و محبت‌آمیز برقرار کنند تا حس امنیت و آرامش را به او منتقل کنند.

کودکان دبستانی (۷ تا ۱۲ سال)

کودکان در این گروه سنی به‌طور کلی درک بیشتری از واقعیت طلاق دارند و ممکن است بیشتر از سنین پایین‌تر بتوانند تغییرات را توضیح دهند. با این حال، این درک ممکن است همراه با احساسات پیچیده‌ای همچون احساس گناه یا خشم باشد. کودک ممکن است خود را مسئول طلاق والدین بداند و یا به یکی از والدین وفاداری شدید نشان دهد. در این سن، کودکان شروع به پرسیدن سؤالات مستقیم در مورد دلایل طلاق می‌کنند. پاسخ دادن به این سؤالات باید به‌طور صادقانه، آرام و شفاف باشد. والدین باید توجه ویژه‌ای به احساسات کودک داشته باشند و از بروز نگرانی یا اضطراب بیشتر در کودک جلوگیری کنند. از آنجا که این کودکان در حال توسعه مهارت‌های اجتماعی و شناختی خود هستند، داشتن روابط اجتماعی مثبت و احساسات سالم از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

نوجوانان (۱۳ تا ۱۸ سال)

نوجوانان به دلیل تغییرات جسمی و روانی که در این دوره تجربه می‌کنند، معمولاً از نظر شناختی درک جامع‌تری از طلاق دارند. آن‌ها می‌فهمند که این رویداد به‌طور جدی زندگی خانواده را تغییر می‌دهد، ولی ممکن است در مقابل این تغییرات واکنش‌های احساسی متفاوتی نشان دهند از جمله اضطراب، افسردگی و رفتارهای پرخطر مثل تمایل به قطع ارتباط با خانواده، مصرف مواد یا رفتارهای خودآسیب‌رسان. در این دوران، نوجوانان به احترام به استقلال خود و داشتن فضای خصوصی نیاز دارند. مهم است که والدین با نوجوانان خود رابطه‌ای صمیمی و باز برقرار کنند و به آن‌ها فضای گفت‌وگو بدهند تا احساس کنند می‌توانند مشکلات خود را مطرح کنند. حمایت‌های عاطفی باید همراه با درک وضعیت نوجوان و احترام به احساسات او باشد.

چطور نباید با کودک طلاق رفتار کرد؟ (خطاهای رایج والدین)

پس از طلاق، والدین تحت فشارهای احساسی و قانونی قرار می‌گیرند که ممکن است باعث شود برخی رفتارهای غیرقابل‌تصور را انجام دهند. این رفتارها نه‌تنها مشکل‌ساز هستند، بلکه می‌توانند به کودک آسیب بیشتری وارد کنند. در این بخش می‌خواهیم با برخی از رایج‌ترین خطاهای والدین در برخورد با کودکان پس از طلاق آشنا شویم و ببینیم که چه رفتارهایی باید از آن‌ها پرهیز کنیم:

استفاده از کودک به‌عنوان پیام‌رسان بین والدین

بسیاری از والدین بدون قصد آسیب رساندن، کودک را به‌عنوان پیام‌رسان بین خودشان می‌فرستند. ممکن است برای رساندن پیامی از طرف مقابل یا درخواست کمک، از کودک استفاده کنند. اما آیا می‌دانید این کار چه تأثیری بر کودک دارد؟ این رفتار باعث می‌شود کودک خود را در موقعیت ناخوشایندی قرار دهد و احساس کند باید طرف یکی از والدین را بگیرد. این نوع فشار می‌تواند برای کودک آزاردهنده باشد و او را درگیر تنش‌های بزرگ‌تری کند.

بدگویی از والد دیگر یا کشاندن کودک به سمت خود

یکی دیگر از خطاهای رایج این است که والدین در تلاش برای جلب محبت کودک، سعی می‌کنند والد دیگر را بد نشان دهند. این رفتار می‌تواند به روابط کودک با هر دو والد آسیب برساند. آیا فکر می‌کنید کودک از این کار خوشحال می‌شود یا به‌نفعش خواهد بود؟ در حقیقت، کودک نمی‌خواهد در برابر دو والدش قرار گیرد و این نوع صحبت‌های منفی باعث بروز احساسات متناقض و سردرگمی در او می‌شود. او همچنان به هر دو والد نیاز دارد و بدگویی از والد دیگر تنها بر احساسات او فشار می‌آورد.

عدم هماهنگی در تصمیمات تربیتی و سبک زندگی جدید

بعد از طلاق والدین ممکن است زندگی مستقل خود را آغاز کنند، اما این نباید باعث اختلاف در تصمیمات تربیتی شود. اگر یکی از والدین دستورات خاصی برای تربیت کودک داشته باشد و دیگری نظر متفاوتی داشته باشد، کودک سردرگم خواهد شد. آیا به‌نظر شما کودک باید از تغییرات زیاد در قوانین و برنامه‌های زندگی‌اش خوشحال شود؟ طبیعتاً کودک به ثبات نیاز دارد. بنابراین لازم است که والدین قبل از هر تصمیم‌گیری مهم در مورد تربیت کودک، هماهنگی لازم را داشته باشند.

نادیده‌گرفتن احساسات کودک و تمرکز صرف بر مشکلات خود والدین

گاهی اوقات والدین آن‌قدر درگیر مسائل خودشان می‌شوند که نیازهای عاطفی و روانی کودک را نادیده می‌گیرند. وقتی والدین تمام وقت و انرژی خود را صرف مشکلات و چالش‌های بعد از طلاق می‌کنند، کودک ممکن است احساس کند که از نظر عاطفی تنها مانده است. آیا کودک شما این احساس را خواهد داشت که باید خود به‌تنهایی با مشکلاتش مقابله کند؟ طبیعتاً کودک نیاز دارد که هم والدینش را در کنار خود داشته باشد و هم احساس کنند که در اولویت هستند.

افراط در محبت یا محدودیت بیش از حد برای جبران طلاق

در بعضی موارد والدین ممکن است برای جبران درد و ناراحتی ناشی از طلاق، محبت افراطی از خود نشان دهند یا بالعکس، به دلیل احساس گناه، کودک را به‌طور مفرط محدود کنند. هرکدام از این رفتارها می‌تواند به کودک آسیب بزند. آیا فکر می‌کنید اگر کودک به‌طور غیرطبیعی از محبت و توجه زیاد برخوردار شود، احساس امنیت خواهد کرد؟ خیر، کودک در این شرایط نمی‌تواند احساس ثبات پیدا کند و ممکن است دچار سردرگمی و فشار روانی شود.

راهکارهای رفتاری صحیح والدین، مدرسه و اطرافیان در دوران طلاق

در دوران پس از طلاق، رفتار والدین و اطرافیان می‌تواند تأثیر زیادی بر وضعیت روانی و عاطفی کودک بگذارد. جدول زیر به‌طور خلاصه نکات کلیدی در مورد رفتار صحیح والدین بعد از طلاق و نقش مهم مدرسه و اطرافیان در حمایت از کودک را بیان می‌کند. رعایت این نکات می‌تواند به کاهش آسیب‌های روانی کودک کمک کند و او را در فرآیند بهبود و سازگاری با تغییرات زندگی یاری دهد.

تکنیک‌های تقویت امنیت روانی کودک بعد از طلاق

برای کمک به کودک در بازسازی حس امنیت و اعتماد، والدین می‌توانند از تکنیک‌های زیر بهره ببرند. این تکنیک‌ها به‌ویژه در دوران پس از طلاق کمک می‌کنند تا کودک احساس آرامش و ثبات بیشتری پیدا کند.

منابع پیشنهادی برای والدین و مشاوران

برای والدین و مشاورانی که در دوران پس از طلاق به دنبال کمک و راهکارهای عملی برای حمایت از کودکان هستند، مطالعه منابع معتبر می‌تواند بسیار مفید باشد. این کتاب‌ها به‌ویژه در ارائه روش‌ها و تکنیک‌هایی برای برخورد صحیح با کودکان طلاق، کاهش آسیب‌های روانی و عاطفی آن‌ها، و ایجاد فضایی امن و حمایتی برای فرزندان اهمیت زیادی دارند. در این بخش، تعدادی از منابع معتبر و مفید معرفی می‌شود که به والدین و مشاوران کمک خواهد کرد تا راه‌حل‌های علمی و اثربخشی را برای مدیریت بهتر شرایط خانواده‌های طلاق بیابند:

• «فرزندان طلاق از نوزاد تا هفده ساله» – گری نیومن و پاتریشیا رمانوسکی؛ ترجمه فرناز فرود
• «به فرزندانتان کمک کنید با طلاق کنار بیایند» – پائولا هال؛ ترجمه ندا شادنظر
• «رفتار با کودکان طلاق ویژه مادران» – افسانه غلامی
• «چگونه با کودک درباره طلاق صحبت کنیم» – ترجمه آثار الین مازلیش

سخن آخر

طلاق می‌تواند پایانی برای یک زندگی مشترک باشد، اما نباید آغاز آسیب دائمی برای یک کودک باشد. آنچه امروز والدین و اطرافیان در برخورد با کودک طلاق انجام می‌دهند، می‌تواند آینده‌ای پر از امنیت یا سرشار از اضطراب برای او رقم بزند.
با انتخاب آگاهانه، گفت‌وگوی صادقانه و پشتیبانی مداوم، می‌توان به کودک آموخت که حتی پس از جدایی، عشق، آرامش و اعتماد هنوز در دسترس است.

در آکادمی سلامت اول، یکی از اهداف اصلی ما توانمندسازی مربیان، والدین و مشاوران برای مواجهه صحیح با چالش‌های واقعی تربیتی است. دوره‌های آموزشی مانند مربیگری مهدکودک، تربیت مربی مهارت‌های زندگی کودک و کارگاه‌های روان‌شناسی رشد به‌طور ویژه طراحی شده‌اند تا افراد، با دانش به‌روز و مهارت‌های عملی، بتوانند در شرایط حساسی همچون برخورد صبحگاهی با کودکان طلاق در مهد، رفتارهای حرفه‌ای و حمایتی از خود نشان دهند. فراموش نکنید کودکی که از محیط خانه وارد فضای آموزشی می‌شود، ممکن است بار نگرانی، ترس یا دلتنگی را با خود بیاورد. مربی آگاه و آموزش‌دیده می‌تواند همان نقطه اتکایی باشد که کودک برای شروع یک روز امن و آرام به آن نیاز دارد.

 سوالات متداول

چگونه می‌توانیم از آسیب‌های روانی کودک بعد از طلاق جلوگیری کنیم؟

والدین باید از کشاندن کودک به اختلافات و مسائل حقوقی پرهیز کنند و همکاری در تصمیمات تربیتی و ایجاد فضای امن برای ابراز احساسات کودک را در نظر بگیرند.

چگونه می‌توانیم کودک خود را در برابر احساس گناه ناشی از طلاق محافظت کنیم؟

باید به کودک یادآوری کرد که طلاق هیچ ربطی به او ندارد و محبت والدین به او هیچ‌گاه کاهش نخواهد یافت.

چه زمانی باید به مشاور یا روان‌شناس کودک مراجعه کنیم؟

اگر کودک علائم اضطراب، شب‌ادراری یا تغییرات رفتاری مانند پرخاشگری را نشان دهد که ادامه‌دار باشد، باید به مشاور مراجعه کرد.