خلاقیت چیست؟ آیا خلاقیت ذاتی است یا اکتسابی؟

خلاقیت آن جرقه‌ کوچک در ذهن کودک است که می‌تواند دنیایی از ایده‌های نو و راه‌حل‌های تازه بسازد. اما آیا این خلاقیت ذاتی است یا اکتسابی؟ آیا این توانایی شگفت‌انگیز از بدو تولد با کودک همراه است یا می‌توان آن را پرورش داد و تقویت کرد؟ تحقیقات نشان می‌دهند که خلاقیت ترکیبی از استعداد ذاتی و تجربه‌های محیطی است: برخی کودکان از بدو تولد کنجکاوی و تخیل بالایی دارند، در حالی که دیگران با فرصت‌ها و آموزش مناسب می‌توانند توانایی‌های خلاقانه خود را شکوفا کنند.

برای مربیان مهد کودک، درک این نکته حیاتی است که خلاقیت کودکان تنها یک ویژگی ذاتی نیست، بلکه می‌توان آن را با فعالیت‌های هدفمند، بازی‌های خلاقانه و فضایی که فرصت تجربه و اکتشاف فراهم کند، پرورش داد. در ادامه این مقاله، شما با روش‌ها و فعالیت‌هایی آشنا خواهید شد که می‌توانند ذهن کودکان را خلاق‌تر کنند و در نهایت، این نکات بخشی از آموزش‌های عملی در دوره مربیگری مهد کودک هستند که در آکادمی سلامت ارائه می‌شود و به شرکت‌کنندگان آن مدرک فنی و حرفه‌ای اعطا می‌گردد.

خلاقیت چیست؟

خلاقیت توانایی تولید ایده‌ها، راه‌حل‌ها و محصولات جدید و مفید است و در کودکان به شکل‌های متنوعی خود را نشان می‌دهد. این توانایی می‌تواند در بازی‌های آزاد، نقاشی، داستان‌سرایی و حتی رفتارهای روزمره دیده شود. مثلاً وقتی کودکی یک جعبه مقوایی ساده را به خانه‌ای برای عروسک‌هایش تبدیل می‌کند یا با لگوهایش یک ماشین پرنده می‌سازد، در واقع در حال تمرین تفکر خلاق و پرورش کودک خلاق است. مطالعات اخیر نشان می‌دهند که خلاقیت چیست. خلاقیت در واقع نه تنها با هوش و استعداد ذاتی مرتبط است، بلکه محیط، فرصت‌های یادگیری و تعاملات اجتماعی نقش مهمی در شکوفایی آن دارند.

پرورش کودک خلاق نیازمند فراهم کردن فرصت‌هایی است که او بتواند ایده‌های خود را تجربه و آزمایش کند. محیط‌های بازی انعطاف‌پذیر، ابزارهای متنوع هنری، فعالیت‌های گروهی و حتی بازی‌های ساده روزمره می‌توانند به تقویت تخیل، مهارت حل مسئله و تفکر نوآورانه کمک کنند. این همان نکته‌ای است که مربیان مهد کودک باید در طراحی برنامه‌های آموزشی خود مد نظر داشته باشند تا کودکان با فعالیت‌های خلاقانه و تعاملی، توانایی‌های خود را کشف و تقویت کنند.

خلاقیت؛ ذاتی یا اکتسابی؟

تحقیقات نشان می‌دهند که خلاقیت هم جنبه‌های ذاتی دارد و هم می‌توان آن را با آموزش و تجربه پرورش داد. برخی کودکان از بدو تولد کنجکاوی و تخیل قوی دارند و استعداد ذاتی خلاقیت در آن‌ها مشهود است، در حالی که دیگران می‌توانند با فرصت‌های مناسب، فعالیت‌های هدفمند و محیط حمایتی، توانایی‌های خلاقانه خود را تقویت کنند.

آیا تا به حال دیده‌اید کودکی که با یک جعبه مقوایی ساده، یک دنیای کامل برای خود می‌سازد و ایده‌ای را عملی می‌کند که هیچ کس انتظارش را نداشت؟ به نظر شما چه چیزی باعث می‌شود این خلاقیت بروز کند؟ آیا این توانایی ذاتی است یا محیط و فرصت‌های یادگیری نقش مهم‌تری دارند؟ و مهم‌تر از همه، چه کار می‌توانیم به عنوان مربی مهد کودک انجام دهیم تا این استعدادهای خلاقانه شکوفا شوند؟

خلاقیت ذاتی

برخی از کودکان از بدو تولد ویژگی‌هایی دارند که آن‌ها را مستعد خلاقیت می‌کند، مانند کنجکاوی طبیعی، تخیل قوی و تمایل به اکتشاف. برای مثال، مطالعه‌ای نشان داد که نوزادان حتی قبل از حرف زدن، می‌توانند مفاهیم ساده را ترکیب کرده و رفتارهای ابتکاری از خود نشان دهند.

به نقل از وب‌سایت ScienceDaily

نوزادانِ کمتر از یک سال، حتی قبل از شروع به صحبت، توانایی ترکیب مفاهیم ساده و خلق ایده‌های پیچیده‌تر را دارند. برای مثال، وقتی یک کودک کوچک می‌بیند که یک جعبه و یک لگو را کنار هم قرار دهد و از آن‌ها یک خانه یا وسیله بازی بسازد، در واقع در حال انجام یک فرآیند خلاقانه است. این رفتار نشان می‌دهد که ذهن نوزادان قادر است اشیا و تجربیات مختلف را به شیوه‌های نوآورانه ترکیب کند و از آن‌ها الگوها یا کاربردهای جدید بسازد. بنابراین، خلاقیت محدود به سنین بالاتر یا توانایی‌های زبانی نیست؛ بلکه یک قابلیت بنیادی ذهن است که با کنجکاوی ذاتی، مشاهده و تجربه شکل می‌گیرد. این یافته‌ها اهمیت محیط و تعاملات اولیه را برجسته می‌کنند، زیرا نوزادانی که در فضایی محرک و پر از فرصت‌های بازی و کشف قرار می‌گیرند، شانس بیشتری برای شکوفایی این توانایی خلاقانه دارند.

خلاقیت اکتسابی

اما محیط و آموزش نیز نقش حیاتی دارند. کودکی که در محیطی امن و پرانرژی رشد می‌کند، با ابزارها و بازی‌های متنوع، و با مربیانی که او را تشویق به پرسشگری و تجربه می‌کنند، خلاق‌تر خواهد بود. حتی اگر کودک ویژگی‌های ذاتی خلاقیت داشته باشد، بدون فرصت و تجربه، این توانایی ممکن است به طور کامل شکوفا نشود.

چرا خلاقیت قابل یادگیری است؟

یکی از بزرگ‌ترین باورهای غلط درباره خلاقیت این است که فکر کنیم فقط استعداد ذاتی است و نمی‌توان آن را یاد گرفت. در واقع، خلاقیت مثل بسیاری از مهارت‌های حیاتی زندگی و آموزش، قابل یادگیری، تقویت و به‌کارگیری است. این یک منبع همیشه در دسترس است که می‌توانیم هر زمان به آن رجوع کنیم.

خلاقیت در همه جنبه‌های زندگی اهمیت دارد؛ از طراحی بازی‌ها و فعالیت‌های کودکانه، تا پرورش مهارت‌های اجتماعی و حتی حل مسائل روزمره. ما در واقع هر لحظه در حال خلق آینده هستیم و این مهارت‌ها قابل یادگیری و پرورش هستند.

1. خلاقیت یک مهارت طبیعی در همه ماست:
   خلاقیت ذاتی همه انسان‌هاست؛ ممکن است برای بعضی‌ها راحت‌تر باشد، اما با تمرین و محیط مناسب، همه می‌توانند آن را پرورش دهند. مثل توانایی موسیقی یا ورزش، خلاقیت هم با تمرین و آموزش هدفمند قابل افزایش است. مربیان مهد کودک می‌توانند با ارائه فعالیت‌های مناسب و ابزارهای خلاقانه، این مهارت را در کودکان شکوفا کنند. تمرین نمایش خلاق کودکان در شمار این فعالیت هاست.
2. خلاقیت همان حل مسئله است:
   خلاقیت فقط هنر نیست؛ توانایی پیدا کردن راه‌حل‌های نوآورانه برای مسائل مختلف نیز خلاقیت است. حتی زمانی که کودکی ساده‌ترین وسایل را ترکیب می‌کند تا یک بازی یا وسیله جدید بسازد، در حال تمرین تفکر خلاق و حل مسئله است. مغز انسان همیشه در حال ارزیابی محیط است و پاسخ‌ها را با شرایط ترکیب می‌کند؛ این همان چیزی است که ما در کودکان تشویق می‌کنیم تا از همان سنین کم آغاز شود.
3. خلاقیت در تفکر و بیان خود را نشان می‌دهد:
   هر جمله‌ای که کودک می‌گوید، هر داستانی که می‌سازد و هر تصمیم کوچکی که می‌گیرد، فرصتی برای بروز خلاقیت است. مربیان می‌توانند با پرسش‌های باز، فعالیت‌های گروهی و داستان‌سرایی، این مهارت را در کودکان تقویت کنند.

چگونه خلاقیت کودکان را پرورش دهیم؟

برای مربیان مهد کودک، پرورش خلاقیت کودکان به معنی ایجاد فرصت‌های واقعی برای تجربه، کشف و آزمایش است. در ادامه پنج راهکار عملی و کاربردی آمده است:

1. استفاده از ابزارهای مناسب:
   ابزارهای خلاقانه مثل نرم‌افزارهای ساده طراحی، لگو، رنگ و هنر، یا حتی اپلیکیشن‌های آموزشی می‌توانند ذهن کودکان را فعال کنند. این ابزارها به کودکان اجازه می‌دهند بدون ترس از اشتباه، ایده‌های خود را آزمایش کنند و خلاقیت‌شان رشد کند.
2. ترکیب دنیای درونی با محیط بیرونی:
   هر کودک تجربه‌ها و شخصیت متفاوتی دارد. برخی حساس و خیال‌پرداز، برخی منطقی و تحلیل‌گر هستند. مربیان می‌توانند با شناخت ویژگی‌های هر کودک، فعالیت‌هایی طراحی کنند که تخیل و تفکر خلاق او را به حداکثر برساند. محیط، گروه همسالان و تعاملات روزانه، سوخت تخیل کودک را فراهم می‌کنند.
3. ساخت محیط مناسب برای خلاقیت:
   فضا و زمان مناسب، کلید پرورش خلاقیت است. اگر کودکی در صبح‌ها فعال‌تر است، زمان‌هایی برای فعالیت خلاقانه او اختصاص دهید. جلسات گروهی، کارگاه‌های بازی و ایجاد قوانین و تشویق‌های مناسب، محیط را برای رشد خلاقیت آماده می‌کند.
4. دیدن مشکلات به عنوان فرصت:
   به جای محدود شدن در مواجهه با مشکل، آن را فرصتی برای خلق راه‌حل‌های نوین ببینید. مربیان می‌توانند به کودکان یاد دهند که هر چالش، فرصتی برای ایده‌پردازی و حل مسئله است و این تفکر را از سنین پایین تمرین کنند.
5. تشویق به آزمایش و تجربه:
   آزادی برای آزمایش و خطا، یکی از مهم‌ترین عوامل پرورش خلاقیت است. محیطی که کودک بتواند بدون ترس از اشتباه، ایده‌های خود را امتحان کند، خلاقیت او را شکوفا می‌کند. مربیان می‌توانند با ارائه بازی‌ها و پروژه‌های آزاد، این فرصت را برای کودکان فراهم کنند.

نقش مربی مهد کودک در پرورش خلاقیت کودک

مربیان مهد کودک می‌توانند با برنامه‌ریزی دقیق و ایجاد محیط مناسب، خلاقیت کودکان را به طور چشمگیری افزایش دهند.  در ادامه چند فعالیت عملی آورده شده که نقش مربی مهد کودک در پرورش خلاقیت کودک را نشان میدهد و  مربیان می‌توانند در برنامه روزانه مهد از آنها استفاده کنند:

تکنیک‌ های پرورش کودک خلاق توسط مربی مهد کودک

مربیان می‌توانند با رعایت چند تکنیک ساده، خلاقیت کودکان را افزایش دهند:

• پرسش‌های باز بپرسید

به جای گفتن «این کار را نکن»، بپرسید «چه ایده‌ای داری؟» مثلا وقتی کودک می‌خواهد با لگو خانه بسازد، به جای «این رو خراب نکن»، بپرسید: «می‌تونی یه برج دیگه بسازی یا یه راه دیگه برای اتصال قطعه ها پیدا کنی؟»

• تشویق به تجربه و اشتباه

اشتباه بخشی از یادگیری خلاقانه است. اگر کودک رنگ‌ها را اشتباه ترکیب کرد و نتیجه غیرمنتظره‌ای گرفت، به جای تصحیح مستقیم، بگویید: «وای، چه ترکیب رنگ جالبیه! فکر می‌کنی بتونی باهاش یه نقاشی جدید بکشی؟»

• ترکیب فعالیت‌های ذاتی و تمرین‌های محیطی

فرصت‌های آزمایش و کشف را برای همه کودکان فراهم کنید. اگر کودکی عاشق داستان‌سرایی است، یک جعبه پر از وسایل ساده (چوب، سنگ، پارچه‌های کوچک) بدهید و بگویید: «با این‌ها یه داستان بساز و شخصیت‌هاش رو خلق کن.»

• ثبت ایده‌ها

دفترچه یا تابلو خلاقیت ایجاد کنید تا کودکان ایده‌های خود را ببینند و به اشتراک بگذارند. یک تخته در کلاس نصب کنید و هر کودک یک ایده یا طرح کوچک خود را روی آن بچسباند. وقتی کودکان ایده‌های همدیگر را می‌بینند، انگیزه و الهام بیشتری برای خلق چیزهای جدید پیدا می‌کنند.

نتیجه‌گیری

خلاقیت کودکان یک توانایی ترکیبی است: هم ذاتی است و هم اکتسابی. حتی اگر کودک ذاتاً خلاق باشد، بدون محیط حمایتی و مربی فعال، این توانایی ممکن است محدود بماند. با ایجاد فضاهای مناسب، ارائه ابزارهای متنوع و تشویق به تفکر، تجربه و اشتباه، می‌توان کودک را به سوی خلاقیت واقعی هدایت کرد و پایه‌های تفکر نوآورانه او را شکل داد.

این همان مهارتی است که در دوره پرورش کودکان خلاق آکادمی سلامت نیز به مربیان آموزش داده می‌شود و پس از پایان دوره، مدرک فنی و حرفه‌ای دریافت می‌کنند.

سوالات متداول

خلاقیت اکتسابی است یا ذاتی؟

خلاقیت ترکیبی از هر دو است؛ بخشی ذاتی است و برخی افراد با استعداد طبیعی به دنیا می‌آیند، اما محیط و آموزش می‌توانند آن را تقویت و پرورش دهند.

آیا افراد خلاق به دنیا می‌آیند یا پرورش می‌یابند؟

برخی استعداد ذاتی دارند، اما همه می‌توانند با تمرین، تجربه و فرصت‌های مناسب، مهارت‌های خلاقانه خود را افزایش دهند.

خلاقیت ارثی است یا قابل یادگیری؟

ژنتیک نقش دارد، اما خلاقیت کاملاً قابل یادگیری و پرورش است؛ تجربه، محیط و آموزش تأثیر زیادی روی آن دارند.

خلاقیت به صورت طبیعی در انسان وجود دارد؟

بله، حتی نوزادان توانایی ترکیب ایده‌های ساده و خلاقانه را دارند، اما شکوفایی آن بستگی به محیط، فرصت‌ها و حمایت‌های آموزشی دارد.

مربی چگونه خلاقیت کودکان را تقویت می‌کند؟

مربیان با ایجاد محیطی امن و پرانرژی، ارائه ابزارها و وسایل متنوع، و تشویق کودکان به پرسشگری، تجربه و بازی آزاد، فرصت می‌دهند تا کودکان استعدادهای خلاقانه خود را کشف و پرورش دهند.

چه فعالیت‌ هایی خلاقیت کودکان را رشد می‌دهد؟

فعالیت‌هایی مانند نقاشی آزاد، کاردستی با مواد بازیافتی، داستان‌سرایی گروهی، موسیقی و بازی‌های ساختاری باعث رشد تخیل، تقویت مهارت حل مسئله و افزایش توانایی همکاری و تفکر مستقل در کودکان می‌شوند.

چرا مربیان باید خلاقیت کودکان را پرورش دهند؟

پرورش خلاقیت به کودکان کمک می‌کند راه‌حل‌های نوآورانه پیدا کنند، مهارت‌های اجتماعی و همکاری خود را تقویت کنند و با تفکر مستقل، اعتماد به نفس و توانایی تصمیم‌گیری در زندگی روزمره رشد کنند.