با ترس کودکان از تاریکی چه کنیم؟ راهنمای کامل والدین

آیا تا به حال شب‌هنگام با گریه‌های بی‌امان کودکتان روبه‌رو شده‌اید که از تاریکی اتاقش وحشت‌زده شده و با اضطراب از شما خواسته کنارش بمانید؟ یا شاید در مهد کودک متوجه شده‌اید که برخی کودکان با شنیدن کلمه «شب» دچار نگرانی می‌شوند یا نمی‌خواهند وارد اتاقی با نور کم شوند؟ این تجربه‌ها برای والدین و مربیان مهد کودک بسیار آشنا هستند. ترس از تاریکی یکی از رایج‌ترین ترس‌های دوران کودکی است که اگر درست مدیریت نشود، می‌تواند روی خواب، خلق‌وخو و حتی رشد روانی کودک تأثیر منفی بگذارد.

در این مقاله می‌خواهیم نگاهی جامع به این ترس بیندازیم، دلایل آن را بررسی کنیم، روش‌های مؤثر برای مدیریت آن را بشناسیم و در نهایت راه‌هایی را پیشنهاد کنیم که والدین و مربیان بتوانند آگاهانه و علمی با این موضوع برخورد کنند. در خلال این مسیر، با دوره مربیگری مهد کودک آکادمی سلامت اول نیز بیشتر آشنا می‌شوید و خواهید دید که چطور دانش تخصصی در این حوزه می‌تواند آینده‌ای آرام‌تر برای کودکان رقم بزند.

چرا کودکان از تاریکی می‌ترسند؟

ترس کودکان از تاریکی در دوران خردسالی امری طبیعی است، زیرا کودکان در این سنین هنوز قادر به تفکیک کامل بین واقعیت و خیال نیستند. ذهن کودک در نبود نور، شروع به ساختن تصاویر خیالی و گاهی ترسناک می‌کند. علاوه بر این، تجربه‌های ناخوشایند قبلی، شنیدن داستان‌های ترسناک یا تماشای محتوای نامناسب نیز می‌تواند این ترس را تشدید کند. از نظر روانشناسی رشد، ترس‌هایی از این دست به کودک کمک می‌کند تا مرزهای ایمنی و خطر را درک کند، اما اگر شدت یابد، نیاز به مداخله دارد.

به نقل از وب‌سایت The Clay Center for Young Healthy Minds

تفاوت بزرگی بین ترس معمولی دوران کودکی، حتی اگر نیازمند مداخله والدین باشد و هراس (فوبیا) خاص وجود دارد. هراس با ترس تفاوت دارد، زیرا شامل موارد زیر است:

• هراس‌های خاص از شایع‌ترین اختلالات روان‌پزشکی هستند (۱۲٪ در بزرگسالان در طول زندگی‌شان و تقریباً ۲۰٪ در نوجوانان).
• هراس شامل احساسات غیرقابل کنترل و شدید پانیک و اضطراب است.
• معمولاً با حملات پانیک همراه است که ممکن است شامل: تپش سریع قلب (پالپی‌تاسیون)، تنفس سریع (هیپرونتیلاسیون)، سرگیجه، حالت تهوع، لرزش، احساس ترس شدید و احساس نزدیک بودن مرگ، غش کردن و سرگیجه باشد.
• اجتناب عمدی از شیء ترسناک که در این مورد می‌تواند شامل امتناع از رفتن به تخت خواب باشد.

تفاوت اصلی در میزان اضطراب است که در هراس‌ها بسیار شدید است.

اگر کودک از شب می‌ترسد، چه کنیم؟

مهم‌ترین قدم در مواجهه با ترس شبانه کودک این است که آن را کوچک نشماریم و بی‌اهمیت جلوه ندهیم. ترس از تاریکی، به‌ویژه در سال‌های اولیه رشد، واکنشی طبیعی نسبت به ناشناخته‌ها و محرک‌های نامفهوم محیطی است. کودک هنوز مهارت لازم برای تفسیر منطقی از جهان پیرامونش را ندارد، به همین دلیل ذهنش در تاریکی تخیلاتی می‌سازد که گاه برای خودش نیز هولناک است.

اولین اصل در این مسیر پذیرش و به رسمیت شناختن ترس کودک است. اگر به او بگویید «ترس نداره!» یا «خیلی بچگانه‌ست!» نه‌تنها کمکی نمی‌کنید، بلکه باعث شرم کودک از احساسات خود و در نتیجه پنهان‌کاری بیشتر او می‌شوید. باید اجازه بدهید کودک احساس کند که شنیده و درک شده است، بدون آن‌که مورد قضاوت یا تمسخر قرار بگیرد.

در ادامه، چند رویکرد مؤثر برای کمک به کودک در غلبه بر ترس شبانه پیشنهاد می‌شود:

1. گفت‌وگوی هدایت‌شده با کودک
   شب هنگام، پیش از خواب، زمانی مناسب برای گفت‌وگوی آرام و صمیمی است. از کودک بخواهید درباره ترس‌هایش حرف بزند. اگر نمی‌تواند آن‌ها را به‌خوبی بیان کند، کمکش کنید با سؤال‌های ساده مثل «چه چیزی در تاریکی تو رو نگران می‌کنه؟» یا «آخرین باری که ترسیدی، چه فکری تو سرت بود؟» احساساتش را آشکار کند.
2. استفاده از هنر و نقاشی برای بیان ترس‌ها
   بسیاری از کودکان بهتر می‌توانند احساسات خود را از طریق نقاشی یا بازی بیان کنند. اگر از کودک بخواهید که چیزی که از آن می‌ترسد را نقاشی کند، شما می‌توانید بهتر درک کنید که منشأ ترس او چیست مثلاً هیولایی خیالی، صدایی ناشناخته یا تاریکی مطلق. این شناخت، کلید مداخله هدفمندتر است.
3. قصه‌گویی با مضمون شجاعت و غلبه بر ترس
   قصه‌هایی را برای کودک بخوانید که در آن شخصیت اصلی با ترس خود مواجه می‌شود و به کمک دیگران یا توانایی‌های درونی‌اش بر آن غلبه می‌کند. این داستان‌ها در سطح ناخودآگاه الگوهایی مثبت به ذهن کودک می‌دهند و حس شجاعت را تقویت می‌کنند.
4. ایجاد ارتباط عاطفی پایدار با والدین و مربیان
   کودکانی که احساس کنند در محیطی امن و حمایت‌گر زندگی می‌کنند، آمادگی بیشتری برای مواجهه با ترس دارند. حمایت عاطفی مستمر، چه از سوی والدین و چه مربیان آموزش‌دیده، بستر روانی لازم را برای شکل‌گیری اعتماد‌به‌نفس و استقلال هیجانی فراهم می‌کند.
5. ایجاد حس کنترل در کودک
   به کودک اجازه دهید خودش انتخاب کند چه چراغ خوابی داشته باشد، چه موسیقی آرامی گوش دهد یا چه عروسکی شب کنار او باشد. وقتی کودک در تصمیم‌گیری مربوط به محیط خوابش نقش داشته باشد، حس کنترل بیشتری پیدا می‌کند و این امر موجب کاهش اضطراب می‌شود.
6. ثبات و پیوستگی در رفتار بزرگسالان
   والدین و مربیان باید مراقب باشند که در مقابل ترس کودک واکنش‌های متناقض نشان ندهند. یک شب در کنار کودک خوابیدن و شب دیگر عصبانی شدن از ترس او، فقط باعث سردرگمی بیشتر کودک خواهد شد. کودک باید بداند که در هر شرایطی، حمایت والدین یا مربی خود را دارد.

نکته‌ای که گاهی در برخورد با کودکان نادیده گرفته می‌شود، برخورد با وابستگی کودک به مادر است. کودکانی که به شدت به حضور فیزیکی مادر وابسته‌اند، بیشتر مستعد ترس از جدایی، تنهایی و به‌ویژه تاریکی شب هستند. این کودکان در نبود مادر دچار اضطراب می‌شوند و این اضطراب شبانه می‌تواند به شکل ترس از تاریکی بروز پیدا کند. در این موارد، مربیان و والدین باید با ظرافت بیشتری عمل کرده و به‌تدریج به کودک بیاموزند که می‌تواند مستقل‌تر از مادر احساس امنیت کند. تکنیک‌هایی مانند حضور تدریجی مادر در محیط تاریک و سپس کاهش تدریجی آن، یا جایگزینی حضور مادر با یک شیء امن مثل عروسک یا پتوی مخصوص می‌تواند مؤثر باشد.

در نهایت، اگر با وجود تمام این تلاش‌ها ترس کودک به‌صورت مزمن باقی ماند یا با علائمی مانند بی‌خوابی شدید، کابوس‌های مکرر یا تغییرات خلقی همراه شد، بهتر است با روانشناس کودک مشورت شود. شناسایی به‌موقع ریشه‌های عمیق‌تر اضطراب، گامی اساسی در حفظ سلامت روانی کودک در بلندمدت است.

رفتار والدین و مربیان در مواجهه با ترس کودکان از تاریکی

والدین و مربیان کودک، به‌ویژه آن‌هایی که با آموزش‌های تخصصی در زمینه تربیت کودک آشنا هستند، نقش محوری در مدیریت ترس‌های دوران کودکی ایفا می‌کنند. در مواجهه با ترس از تاریکی یکی از کلیدی‌ترین اصول این است که ترس کودک را به رسمیت بشناسیم. احساسات کودک واقعی‌اند، حتی اگر از نگاه بزرگ‌سالان غیرمنطقی به نظر برسند. بنابراین واکنش اولیه باید مبتنی بر همدلی، گوش‌دادن فعال و حمایت هیجانی باشد. باید به کودک این پیام را منتقل کرد که ترس او درک می‌شود، اما با کمک و همراهی می‌توان بر آن غلبه کرد.

روانشناسان کودک توصیه می‌کنند که والدین به‌جای انکار ترس یا تحمیل واقعیت از روش‌های همدلانه استفاده کنند مثلاً می‌توان با کودک درباره منشأ ترس صحبت کرد و با استفاده از بازی‌درمانی، نقاشی یا قصه‌گویی، به او کمک کرد که ترسش را بیان کرده و پردازش کند. در این میان، نقش مربیان مهد کودک که بخشی از زندگی روزانه کودک را تشکیل می‌دهند، بسیار مهم است. آن‌ها می‌توانند با ایجاد فضایی امن، آرام و حمایتگر، ترس‌های کودک را کاهش دهند. وقتی مربیان آموزش‌دیده در محیط مهد کودک حضور داشته باشند، می‌توانند ترس کودک را شناسایی، تحلیل و مدیریت کنند بدون آن‌که این احساسات سرکوب یا نادیده گرفته شوند.

شرکت در دوره مربیگری مهد کودک برای مربیان نه تنها به معنای ارتقاء دانش نظری، بلکه فرصتی برای آشنایی با ابزارهای عملی مانند تکنیک‌های مواجهه تدریجی با ترس، تقویت تاب‌آوری کودکان، ایجاد روتین‌های حمایتی و شناخت علائم ترس‌های مرضی است. مربی‌ای که این آموزش‌ها را دیده باشد، قادر است تشخیص دهد که کدام ترس طبیعی و گذراست و کدام نیاز به مداخله تخصصی دارد. همچنین ارتباط مؤثر با والدین در جهت هماهنگ‌سازی روش‌های تربیتی نیز از دیگر مهارت‌هایی است که در چنین دوره‌هایی تقویت می‌شود.

در نهایت، رویکرد تربیتی مبتنی بر علم روانشناسی رشد، به‌ویژه در زمینه ترس‌ها و اضطراب‌های اولیه کودکی، نیازمند والدینی آگاه و مربیانی توانمند است. تنها در چنین بستری است که کودک می‌تواند احساس امنیت کرده، با ترس‌های خود مواجه شود و به‌تدریج بر آن‌ها فائق آید.

راهکارهای روان‌شناختی برای درمان ترس از تاریکی

ترس از تاریکی در کودکان به‌ندرت نیازمند مداخله دارویی یا اقدامات بالینی شدید است. مداخلات روان‌شناختی غیردارویی که اغلب بر پایه اصول رشد کودک طراحی شده‌اند، اثربخشی بالاتری دارند. در ادامه، مجموعه‌ای از راهکارهای علمی و عملی برای مدیریت این ترس ارائه می‌شود:

1. ایجاد روتین شبانه ثابت و آرام‌بخش
   ساختار منظم در زمان خواب مانند تنظیم برای زود خوابیدن کودکان، به کودک احساس امنیت و پیش‌بینی‌پذیری می‌دهد. اجرای روتین‌هایی مانند حمام کردن، مسواک زدن، خواندن قصه و نوازش کوتاه، می‌تواند مغز کودک را برای ورود به فاز خواب آرام آماده کند.
2. استفاده از نور ملایم در اتاق خواب
   استفاده از چراغ خواب با نور گرم و کم‌ شدت به کاهش حس تهدید ناشی از تاریکی کمک می‌کند، بدون آن‌که روند ترشح ملاتونین (هورمون خواب) را مختل کند. توصیه می‌شود از چراغ‌هایی با نور زرد یا نارنجی کم‌رنگ استفاده شود.
3. گفت‌وگو و بازسازی شناختی درباره ترس‌ها
   کودکان باید یاد بگیرند که ترس آن‌ها شنیده و درک می‌شود. از طریق گفت‌وگوی همدلانه، والدین می‌توانند کمک کنند تا کودک منشأ ترس خود را شناسایی و بازسازی کند. استفاده از عبارات ساده مانند «می‌دونم که تاریکی ترسناکه، ولی بذار با هم ببینیم واقعاً چی اونجا هست» بسیار موثر است.
4. همراهی کودک در تجربه تدریجی تاریکی
   مواجهه تدریجی و کنترل‌شده با تاریکی می‌تواند به کاهش حساسیت کودک کمک کند. مثلاً ابتدا می‌توان نور را کمی کم کرد، سپس شب‌ها چند دقیقه‌ای در تاریکی جزئی بازی‌های آرام انجام داد تا کودک احساس کنترل پیدا کند.
5. تکنیک‌های آرام‌سازی پیش از خواب
   آموزش تنفس عمیق، تصویرسازی ذهنی از مکان‌های ایمن و استفاده از موسیقی ملایم یا صداهای سفید از جمله روش‌هایی هستند که سیستم عصبی کودک را آرام کرده و باعث کاهش اضطراب شبانه می‌شوند.
6. استفاده هدفمند از عبارت‌های تقویتی و تشویق‌گرانه
   بیان جملات حمایتی نظیر «تو خیلی شجاع بودی که امشب توی اتاقت موندی» باعث تقویت خودپنداره مثبت و کاهش اضطراب شبانه در کودک می‌شود.
7. تسهیل فرآیند خواب با راهکارهای زود خوابیدن کودکان
   تنظیم ساعت خواب منظم، محدود کردن استفاده از صفحات دیجیتال پیش از خواب و کاهش مصرف مواد قندی در عصر، بخشی از راهکارهای موثر برای زود خوابیدن کودکان هستند که به ثبات خلق‌وخو و کاهش اضطراب شبانه کمک می‌کنند.

مقایسه روش‌های مقابله با ترس از تاریکی در کودکان برحسب سن

برای کمک به کودکانی که از تاریکی می‌ترسند، مجموعه‌ای از روش‌های حمایتی و درمانی وجود دارد که می‌تواند بسته به سن، شخصیت و شدت ترس کودک مورد استفاده قرار گیرد. انتخاب روش مناسب، نیازمند شناخت دقیق از نیازهای هیجانی کودک و شرایط محیطی اوست. برخی از این روش‌ها مانند استفاده از چراغ خواب یا قصه‌گویی شبانه، نقش آرام‌سازی ذهن را دارند در حالی که برخی دیگر، مثل بازی با سایه‌ها یا اپلیکیشن‌های تعاملی، با تحریک حس کنجکاوی و کنترل‌پذیری به کاهش اضطراب کمک می‌کنند.

در جدول زیر، چند نمونه از رایج‌ترین و اثربخش‌ترین روش‌های مقابله با ترس شبانه کودکان همراه با توضیح و گروه سنی مناسب برای هر کدام معرفی شده‌اند. این جدول می‌تواند راهنمایی عملی برای والدین و مربیان باشد تا براساس ویژگی‌های فردی هر کودک، بهترین گزینه‌ها را انتخاب کنند.

اپلیکیشن‌ها و ابزارهای کمک آموزشی برای غلبه بر ترس کودکان

امروزه اپلیکیشن‌های آموزشی فراوانی برای کمک به کاهش ترس شبانه کودکان طراحی شده‌اند. این اپلیکیشن‌ها اغلب شامل داستان‌های صوتی، موسیقی آرامش‌بخش و بازی‌های تعاملی هستند که به کودک کمک می‌کنند احساس کنترل بیشتری نسبت به محیط اطرافش داشته باشد. مربیان و والدین می‌توانند از این ابزارها در کنار روش‌های سنتی بهره بگیرند تا کودک با تجربه‌های مثبت شبانه آشنا شود. در ادامه، چند اپلیکیشن مؤثر در این زمینه معرفی شده‌اند:

اپلیکیشن‌های انگلیسی

• Moshi
  اپلیکیشنی برنده جوایز متعدد که با ارائه صدها ساعت داستان‌های صوتی، صداهای آرامش‌بخش و فعالیت‌های آموزشی، به کودکان کمک می‌کند تا با آرامش به خواب بروند.
• Storybook: Calm Bedtime Sleep
  این اپلیکیشن با ترکیب ماساژهای کودکانه و داستان‌های خواب‌آور، به ایجاد ارتباط عاطفی بین والدین و کودک کمک کرده و فرآیند خواب را برای کودکان آرام‌تر می‌کند.
• Play in the Dark – BabyBus
  بازی تعاملی که با استفاده از سایه‌ها و نور به کودکان کمک می‌کند تا تاریکی را به‌عنوان یک تجربه سرگرم‌کننده و بی‌خطر بشناسند.
• Fobie Friends
  مجموعه‌ای از اپلیکیشن‌ها که به کودکان کمک می‌کنند تا با ترس‌های مختلف از جمله ترس از تاریکی، روبه‌رو شوند و بر آن‌ها غلبه کنند.
• Monster Checker
  اپلیکیشنی که با اسکن اتاق کودک و نمایش عدم وجود موجودات خیالی به کاهش ترس از تاریکی کمک می‌کند.

اپلیکیشن‌ فارسی

• گنبد کبود
  اپلیکیشنی ایرانی که با ارائه داستان‌های صوتی و بازی‌های آموزشی به کودکان کمک می‌کند تا با ترس‌های خود مواجه شوند و مهارت‌های جدیدی بیاموزند.

کتاب‌های قصه فارسی مناسب درباره ترس از تاریکی

قصه‌گویی یکی از قدیمی‌ترین و مؤثرترین ابزارهای تربیتی است. خوشبختانه در بازار کتاب کودک، منابع متنوعی با موضوع ترس از تاریکی وجود دارد. کتاب‌هایی مانند «ویکی و تاریکی»، «گرگ کوچولو از تاریکی می‌ترسد» یا «خرسی چرا می‌ترسی» با زبانی کودکانه، پیام‌هایی دلگرم‌کننده به کودکان می‌دهند و به آن‌ها کمک می‌کنند با ترس خود روبه‌رو شوند.

کلام آخر

ترس کودک از تاریکی یک مرحله گذرا در رشد روانی کودک است که با آموزش صحیح، حمایت عاطفی و آشنایی با تکنیک‌های روان‌شناختی می‌توان آن را به فرصت یادگیری و رشد تبدیل کرد. والدین و مربیان باید بدانند که برخورد ناآگاهانه با این ترس می‌تواند به مشکلات مزمن‌تر منجر شود. آکادمی سلامت اول با ارائه دوره مربیگری مهد کودک، فرصتی فراهم کرده تا مربیان آینده با دانش روز دنیا و ابزارهای کاربردی، به شکل حرفه‌ای در کنار کودکان باشند. اگر به دنبال ایجاد تفاوتی مؤثر در زندگی کودکتان هستید، امروز زمان آغاز این مسیر آگاهانه است.

سوالات متداول

چرا کودکان از تاریکی می‌ترسند؟

ترس از تاریکی بخشی طبیعی از رشد ذهنی کودک است که ناشی از تخیل فعال و عدم توانایی کامل در تفکیک واقعیت از خیال است.

چطور می‌توانم به کودک کمک کنم ترسش از تاریکی کم شود؟

با ایجاد روتین شبانه منظم، استفاده از چراغ خواب ملایم و گفت‌وگو درباره احساساتش می‌توان به کاهش ترس کودک کمک کرد.

آیا استفاده از اپلیکیشن‌های آموزشی برای کودکان مفید است؟

بله، اپلیکیشن‌های قصه‌گویی و بازی‌های تعاملی می‌توانند با ایجاد حس کنترل و آرامش به کاهش اضطراب کودکان کمک کنند.

چه زمانی باید برای درمان ترس کودک از تاریکی به متخصص مراجعه کرد؟

اگر ترس کودک بیش از چند ماه ادامه داشته باشد یا باعث اختلال در خواب و زندگی روزمره شود، بهتر است از روانشناس کودک کمک گرفته شود.